Две барања на Вашингтон пред Белград, двете непознати.
Претседателството и Владата на Србија не одговорија за Радио Слободна Европа (РСЕ), кои се барањата на САД да започнат стратешки дијалог меѓу двете земји.
Српскиот претседател Александар Вучиќ спомена две „формални барања“ по средбата со американскиот државен секретар Марк Рубио. Но, тој не даде детали.
Се знае само дека тие ќе бидат разгледани на претстојната вонредна седница на Владата на 24 јануари.
Дури и американскиот Стејт департмент не одговори на прашањата на РСЕ за барањата испратени до Белград до објавувањето на текстот.
Мијат Костиќ, истражувач на невладината организација „Нов трет пат“ од Белград, проценува дека американските барања можат да се „заклучат“ од документите што администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп ги усвои во последните месеци.
„Долгорочниот интерес и насока на САД е да го потисне руското и кинеското влијание на Западен Балкан и во Србија“, додава тој.
Кои се интересите на САД во Србија?
Намалувањето на енергетската зависност на Западен Балкан од Русија беше меѓу целите на Законот за национална одбрана на САД, усвоен кон средината на декември.
Нафтената индустрија на Србија беше под санкции на САД неколку месеци претходно поради нејзиното мнозинско руско сопствеништво.
Српските власти сега се надеваат дека ќе ги укинат бидејќи е договорена продажбата на рускиот удел во НИС на унгарската компанија МОЛ.
Сепак, Србија останува зависна од увозот на руски гас, кој доминира на пазарот.
„САД веројатно ќе бараат долгорочна диверзификација, односно долгорочна независност од Русија, и енергетски и политички“, истакнува Костиќ.
Србија ја продолжи својата тесна соработка со Русија, и покрај повиците за воведување санкции врз Кремљ по инвазијата на Украина.
И додека најавува „стратешки дијалог“ со Вашингтон, Белград развива и блиски односи со американскиот ривал Кина и ги опишува како „челично пријателство“.
„Зиџин работи во рударскиот сектор, тука е и фабриката Линглонг, овие компании имаат голем удел во српската економија. Друго американско барање би можело да биде намалување на влијанието на Кина“, додаде Костиќ.
На крајот од минатата година, автомобилските гуми од Линглонг беа цел на забрана за увоз во САД, поради наводи за принудна работа во таа фабрика во североисточна Србија.
На колку столчиња седи Србија?
Почетокот на дијалогот, кој САД го спроведуваат со десетици земји од светот со цел продлабочување на соработката, беше најавен од август 2025 година.
Но, тој не започна.
Претседателот на Србија од Давос, каде што учествуваше на Светскиот економски форум, изјави дека „верува“ дека Белград ќе ги исполни барањата на Вашингтон и „конечно ќе ги започне“ разговорите.
Тој, исто така, се надева дека Србија ќе постигне „најповолна можна позиција“ во меѓународната средина, со проценка дека ќе се продлабочи јазот меѓу САД и Европската Унија.
Тој, исто така, рече дека нема да се откаже од своите „традиционални пријатели“ - Русија и Кина.
„Убеден сум дека една страница од историјата е завршена и дека ќе биде напишана поинаку од утре“, изјави Вучиќ на 21 јануари.
Тој се осврна на говорот на американскиот претседател во Давос и спорот меѓу САД и ЕУ околу контролата врз Гренланд.
За Мијат Костиќ, проценките на Вучиќ се „прерано донесени“.
„Факт е дека ниту Америка, ниту ЕУ не сакаат целосно да го растурат трансатлантското партнерство, особено кога станува збор за НАТО. Оваа ситуација околу Гренланд не успеа ниту да го уништи алијансата. Други актери, како што се Кина и Русија, можеби се радуваат на приказната за целосно неединство, но многу е малку веројатно дека тоа ќе се случи“, додава тој.
Покрај средбата со државниот секретар на САД, Вучиќ беше и во Давос со претставници на ЕУ.
Еврокомесарката за проширување, Марта Кос, по средбата изјави дека таа и Вучиќ разговарале за реформи, за Србија „цврсто да остане на својот европски пат“.
На социјалната мрежа X, претставникот на американскиот претседател, Ричард Гренел, кој се смета за близок до властите во Белград, ѝ одговорил.
Тој рекол дека Вучиќ треба да го следи „американскиот пат, а не европскиот“.
Претседателот на Србија, исто така, имал коментар за тоа:
„Имав добар разговор со Марта Кос. Ако се наметнат нови алтернативи - американската економија е побрза, станува посилна. Ние сме на европскиот континент и не можете на првиот проблем да покажете дека сте некој што е слаб и кој ќе оди на другата страна“, изјавил тој.
Американскиот професор на Универзитетот Џонс Хопкинс, Даниел Сервер, за РСЕ оценува дека Вучиќ „веројатно би можел“ да ја продолжи политиката на „седење на повеќе столчиња“: овој пат и помеѓу Европската Унија и САД.
„Европската Унија се чини неспособна да заземе остра позиција кон Србија“, додава тој.
Сепак, Костиќ верува дека на Западен Балкан, Брисел и Вашингтон немаат спротивставени интереси.
Тој потсетува дека Законот за национална одбрана на САД, усвоен на тековната сесија на Конгресот, експлицитно споменува загриженост за состојбата на демократијата, владеењето на правото и изборните услови во Србија.
Ова се сите критики што Брисел ги упати и до властите во Белград.
„Со целата таа остра реторика на Трамп кон Европа, сè уште постои стратешко единство меѓу ЕУ и САД кога станува збор за погледот на Западен Балкан“, оценува Костиќ.
Зошто Србија не е дел од Одборот за мир во Газа?
Претседателот на Србија не доби покана да биде дел од Одборот за мир на Трамп во Газа со други светски лидери во Давос.
Претседателството на Србија не ни одговори за тоа како Белград реагира на отсуството на покана.
Сепак, Вучиќ од Давос рече дека „не е сосема сигурен“ што значи меѓународната иницијатива на Трамп и дека таа дополнително ја подели Европа.
Русија и Кина ја одбија поканата да бидат дел од меѓународна организација која треба да го надгледува управувањето со Појасот Газа, откако САД посредуваа во договор за прекин на огнот меѓу Израел и Хамас, која САД и ЕУ ја прогласија за терористичка организација.
Поканата за учество во основањето на Одборот за мир на Трамп не беше прифатена ниту од мнозинството членки на Европската Унија.
Но, поканата стигна и до некои земји од Западен Балкан, меѓу кои се Албанија и Косово.
Двете земји го прифатија учеството во Одборот, а косовската претседателка Вјоса Османи беше меѓу деветнаесетте светски лидери кои ја потпишаа основачката повелба на 22 јануари.
Османи на социјалните мрежи изјави дека сојузот со Америка е „единствениот пат“ за Косово, заедно со фотографија со Трамп од Давос.
Во последните месеци, Косово се обидува да ги подобри односите со американската администрација и да го „отклучи“ почетокот на стратешкиот дијалог, кој беше привремено суспендиран на есента 2025 година.
Суспензијата дојде откако Вашингтон изрази загриженост за потезите на Владата на Косово - првенствено поради нејзиниот обид да воспостави целосна власт на северот, кој е претежно населен со Срби, без координација со меѓународната заедница.
„За администрацијата на Трамп е важно да нема дополнителни тензии и конфликти на Балканот, па затоа во основа нивното барање би било дијалогот меѓу Белград и Приштина да продолжи без непредвидливи моменти“, смета Костиќ.
Косово како спорна точка меѓу Белград и Вашингтон
Актуелниот напредок во дијалогот меѓу Србија и Косово е пропишан како една од целите на Законот за овластување за национална одбрана на САД, кој Трамп го потпиша на 19 декември.
САД, како што е наведено, треба да го поддржат постигнувањето на конечен договор меѓу Србија и Косово, кој ќе се базира на меѓусебно признавање.
Професорот Даниел Сервер истакнува дека токму ставот кон Косово може да биде една од пречките за стратешкиот дијалог меѓу Белград и Вашингтон.
„Вучиќ се спротивставува на суверенитетот и независноста на Косово. Вашингтон го признава Косово и треба да очекува од своите стратешки партнери да го сторат истото“, вели Сервер.
А со тензиите меѓу Белград и Приштина, дијалогот под покровителство на Европската Унија е во застој веќе две години.
Обид за решавање на спорот меѓу Србија и Косово беше виден во првиот мандат на Трамп преку потпишувањето на Вашингтонскиот договор. Договорот, кој се фокусираше на воспоставување економски односи меѓу Белград и Приштина, речиси и не беше имплементиран.
Во изминатата година, по враќањето во Белата куќа, Трамп постојано изјавуваше дека „ја спречил војната“ што Србија ја подготвуваше со Косово.
Последниот пат кога го спомена тоа беше на Светскиот економски форум во Давос. Официјален Белград не реагираше на тие изјави на Трамп.
Сепак, тие ги нарекоа изјавите на косовските функционери со кои се потврдуваат изјавите на Трамп од страна на властите во Србија „лажни обвинувања“.
Какви се односите меѓу Србија и САД по доаѓањето на Трамп?
Доколку влезе во несогласувања со администрацијата на Трамп, Србија, како и другите земји, може да очекува царински давачки, критики и изолација, истакнува професорот Сервер.
„Не мислам дека САД се навистина многу важни за Вучиќ, кој е повеќе заинтересиран да го натера Џаред Кушнер да изгради нешто отколку стратешки дијалог со американската влада. Но, секако, тие две работи можат да бидат поврзани“, додава тој.
Зетот на американскиот претседател беше најавен како инвеститор на луксузен станбен и деловен комплекс на местото на зградите на Генералштабот во центарот на Белград, кои беа тешко оштетени во бомбардирањето на НАТО во 1999 година.
Проектот беше спротивставен од дел од јавноста и професијата, со масовни протести и обвинувања за злоупотреба против државните службеници кои ја отстранија заштитата од Генералштабот, како културен споменик.
По контроверзиите што следеа по проектот, компанијата на Кушнер објави дека се повлекува „од почит кон граѓаните на Србија и Белград“.
Иако американските претставници од летото 2025 година најавуваат дека стратешкиот дијалог меѓу Белград и Вашингтон ќе биде воспоставен „наскоро“, Стејт департментот не го прецизираше времето.
Тоа, како што го опишаа владините претставници на двете страни, треба да донесе „нова ера“ во односите - да ги оживее политичките врски, да ја прошири деловната и одбранбената соработка, како и соработката во областа на енергетиката и комуникациските технологии.
И додека тие најавуваа продлабочување на односите, на почетокот на август стапија во сила високите царини, кои ги воведе администрацијата на Доналд Трамп за увоз на стоки од бројни земји.
Царинските давачки од 35 проценти, што САД ги воведе за стоки од Србија, се втори највисоки меѓу европските земји, по Швајцарија.
Претставниците на властите во Белград, по воведувањето на царинските давачки, истакнаа дека тие создаваат голем проблем за привлекување странски инвестиции.
