„Нема тројански коњи. Земјите што би нè поткопале одвнатре не можат да станат членки на Европската Унија (ЕУ). Мора да бидеме апсолутно сигурни во тоа. Земјите што ќе се приклучат кон ЕУ мора да бидат силни и отпорни демократии способни да се спротивстават на токсичното влијание на Русија и другите.“
Ова е она што го изјави европската комесарка Марта Кос во Европскиот парламент (ЕП) во вторник, 10 март.
Таа не спомена на кои земји-кандидатки се осврнува, но сликата за ситуацијата во десетте земји-проширувачи веројатно води до истиот заклучок.
Според еден европски функционер кој неофицијално ги коментираше наводите на Кос, „Србија и Грузија се меѓу вообичаените осомничени“.
Шест земји од регионот на Западен Балкан припаѓаат на групата за проширување, иако со непропорционален напредок во процесот на пристапување. Земјите од Источното партнерство во оваа група ги вклучуваат Украина, Молдавија и Грузија.
Турција, иако сè уште има статус на кандидат, ги замрзна преговорите за пристапување со Европската Унија.
Порака до Србија уште еднаш да размисли за европскиот пат
Србија е единствената земја во регионот на Западен Балкан и земја-кандидат за полноправно членство која, од почетокот на руската инвазија на Украина, ги одбива повиците од Брисел да се усогласи со надворешната политика на ЕУ и да воведе санкции кон Русија.
Ова е главната причина зошто преговорите за членство се „на мраз“, бидејќи земјата не отворила никакво преговарачко поглавје од декември 2021 година, два месеци пред почетокот на војната во Украина. До неодамна во Брисел, таа се сметаше за една од водечките земји во процесот на пристапување.
„ЕУ им беше кристално јасна на нашите партнери, вклучително и на земјите-кандидатки како што е Србија: односите со Русија не можат да продолжат како и обично со режимот на Путин и во сенка на неиспровоцирана и неоправдана руска агресија врз Украина“, изјави Гијом Мерсие, портпарол на Европската комисија (ЕК) задолжен за проширување, во изјава за Радио Слободна Европа.
Немања Тодоровиќ Штиплија, извршен директор на невладиниот Центар за современа политика во Белград, смета дека за време на претходните проширувања, ЕУ не развила доволно механизми што би можеле да ја заштитат од ваков вид надворешно влијание.
„Нема друга земја што би можела да се дефинира на начинот на кој ја дефинираше комесарот Кос“, тврди Немања Тодоровиќ.
Тој смета дека ЕУ веќе има доволно примери со земји како Унгарија, кои се дел од блокот, а кои го поткопуваат единството во рамките на ЕУ. Тодоровиќ верува дека во контекст на дебатата за реформата на проширувањето на ЕУ, ќе најде некои механизми за да спречи ова да се случи во иднина.
Патем, самата комесарка Кос на некој начин алудираше на овие механизми, зборувајќи за приемот на Црна Гора како идна членка на ЕУ.
На 13 февруари, зборувајќи на конференција за проширување во естонскиот главен град Талин, таа објави дека идниот договор за пристапување на Црна Гора кон Европската унија ќе има таканаречени заштитни мерки во случај на назадување во демократијата и владеењето на правото.
Неусогласеноста со европската политика на санкции е меѓу главните, но не и единствените причини зошто Србија заглави во процесот на членство. Неодамна, ЕУ забележа и назадување во клучни области, како што се владеењето на правото и слободата на медиумите.
„Србија си создаде пречка на европскиот пат. Поради состојбата на демократијата, владеењето на правото, слободата на медиумите и другите слободи што се прекршени во Србија. Од друга страна, усогласувањето со надворешната и безбедносната политика е единственото прашање што може да ја покаже целосната обединетост на Унијата во овој момент, а Србија исто така не успеа по ова прашање. Во моментот кога започна војната во Украина и кога сите земји од Европа ги поддржаа мерките против Русија, Србија беше таа што не го стори тоа“, подвлекува Немања Тодоровиќ Штиплија.
Според него, неодамнешната изјава на комесарот Кос е порака до Србија повторно да размисли за усогласување на надворешната и безбедносната политика, а од друга страна, да размислува за европскиот пат.
Дали Црна Гора, како лидер во процесот на членство, е отпорна на руското влијание?
Засега, Црна Гора е прва на редот за членство. Претставниците на ЕУ сметаат дека е реално да се очекува земјата да го заврши процесот на преговори до крајот на 2026 година, со цел да се создадат услови за членство до крајот на 2028 година.
Засега, Албанија го задржува второто место, кое го презеде од Србија кога ги отвори сите поглавја од преговорите во рекордно време минатата година и сега чека тие да бидат затворени.
Сепак, дури и напредокот на овие земји не значи дека тие нема да бидат под лупа на Брисел кога станува збор за реформите, особено клучните поврзани со владеењето на правото.
Во истиот говор, на 10 март, комесарот Кос имаше порака за овие две земји и предупреди дека „позицијата на лидер во процесот на пристапување не гарантира посебен статус“.
Дина Бајрамспахиќ, активистка во граѓанското општество во Црна Гора, наведува дека, имајќи предвид дека Црна Гора најмногу напреднала во преговорите, се очекувало дека ќе биде најуспешна во сузбивањето на малигното влијание. Сепак, таа смета дека тоа не е случај.
„Напротив, за прв пат во последните неколку децении, странското влијание е институционализирано: актери кои отворено водат политики наклонети кон Вучиќ и Путин се дел од државните и локалните институции и, по кратко двоумење, се прифатени од западните партнери“, изјави Бајрамспахиќ за РСЕ.
Таа оценува дека Црна Гора не е отпорна на токсични странски влијанија, но проблематично е да се види како барањата на ЕУ по ова прашање се претвораат во конкретни акции.
Бајрамспахиќ предупредува дека во Акцискиот план на Владата нема мерка во врска со ефикасното решавање на странското влијание и манипулацијата со информациите, иако тоа е една од последните мерки во добро познатата глава 23, која се однесува на судството и основните права.
Таа споменува дека државата неодамна усвоила многу контроверзни закони - Законот за внатрешни работи и Законот за Агенцијата за национална безбедност - кои, тврди Бајрамспахиќ, ги намалиле стандардите за почитување на човековите права, што нужно ќе отвори простор за дополнителна политизација на овој сектор и неговата ранливост на малигно влијание.
„Се добива впечаток дека проценката за тоа кој е тројански коњ ќе биде многу произволна. Ако недостасува врската помеѓу политичките пораки и условите за преговори, постои ризик предупредувањата за „тројански коњи“ да останат првенствено политичка реторика“, вели Бајрамспахиќ.
Случајот со Грузија како пример за последиците од блиските односи со Русија
Процесот на европска интеграција на Грузија е практично замрзнат. Високи европски претставници редовно повторуваат дека Грузија е кандидат за членство во ЕУ „само по име“.
Се смета дека земјата политички се оддалечува од европскиот пат и се повеќе се приближува кон Русија. Тензиите особено се зголемија откако грузиските власти усвоија контроверзен закон за „странски агенти“, кој се смета за сличен на руското законодавство и ја ограничува работата на граѓанското општество и независните медиуми.
ЕУ оцени дека ваквите потези претставуваат назадување во областите на демократијата и владеењето на правото, кои се клучни услови за напредок кон членство.
Неодамна, Европската комисија го суспендираше безвизниот режим за носителите на грузиски дипломатски, службени и специјални пасоши.
Одлуката стапува на сила веднаш и ќе важи 12 месеци, односно до 6 март 2027 година.
Исто така, се остава отворена можноста овие мерки да се прошират на сите граѓани на Грузија, не само на државните службеници и дипломатите.