Членство во Европската Унија (ЕУ) без право на вето. Оваа идеја моментално се дискутира меѓу европските претставници и засега дебатата не е јавна, но најмалку двајца лидери од Западен Балкан јавно ја изразија својата подготвеност да прифатат таква можност заради идно членство во ЕУ.
Правото на вето, предвидено во основачките договори на ЕУ, значи дека за одредени политички одлуки што бараат едногласност, како што се оние за пристапување на нови членки, секоја земја-членка може да ја блокира одлуката.
Дискусиите за можноста шесте земји од Западен Балкан да бидат примени во ЕУ без право на вето се отворени како опција спомената во врска со мировните преговори за Украина, во кои САД моментално ја имаат водечката иницијатива.
Без оглед на фактот дека Европската Унија не е формално вклучена во овие преговори, можноста за членство на Украина се разгледува како дел од пакетот мировен договор со Русија. Ова неофицијално им беше потврдено на новинарите од страна на американски претставници во неколку наврати.
Десет земји припаѓаат на групата за проширување: шест земји од Западен Балкан, како и Украина, Молдавија и Грузија. Турција, иако е дел од овој процес повеќе од десет години, има замрзнати преговори за членство.
Може ли евентуалната подготвеност на Брисел да ја отвори вратата за Украина по постигнувањето мир, навистина да има последици врз балканските земји?
Кој е ставот на Европската комисија?
На прашањето за евентуалното олабавување на критериумите за балканските земји, прес-службата на Европската комисија за Радио Слободна Европа (РСЕ) изјави дека проширувањето на ЕУ сега се гледа не само во однос на економските придобивки, туку и во безбедносен контекст.
„Проширувањето носи јасни придобивки и за земјите-членки и за земјите што се стремат кон членство. Денешната дебата јасно покажува една работа: проширувањето се однесува и на безбедноста. Во сегашниот геополитички контекст, мора да се осигураме дека нашиот пристап е соодветен на целта“, се наведува во одговорот на Европската комисија.
Портпаролот на Европската комисија потврди дека идното пристапување на Украина кон ЕУ е дел од мировните преговори, но во Брисел не сакаат да го прејудицираат исходот.
„Јасно е дека интеграцијата во ЕУ може да придонесе кон нашата заедничка цел: обезбедување мир и просперитет за Украина. Тоа е она што го претставува „Рамката за просперитет“, соопшти прес-службата на Европската комисија.
„Рамката за просперитет“ е американско-европски документ за Украина, дизајниран да му обезбеди на Киев финансиски гаранции заедно со безбедносни гаранции за стабилизација на Украина по завршувањето на војната со Русија.
Кој стои зад неформалниот предлог?
Марта Кос, комесарката за проширување и словенечка политичарка, е застапник на преиспитување на правото на вето за идните членки, со цел полесен пристап, изјави извор во Европската комисија за РСЕ.
Кос досега не зборувала јавно за оваа можност, додека соговорникот на РСЕ наведува дека нејзиниот став нема целосна поддршка ниту внатре во Европската комисија. Имено, нема јасен став меѓу 27-те земји-членки, ниту ентузијазам во врска со можна промена на правилата на игра во процесот на прифаќање нови членки.
Исто така, неофицијални извори од Европската комисија проценуваат дека претседателката на оваа институција, Урсула фон дер Лајен, би можела да поддржи таква идеја доколку тоа би била цената што би требало да се плати за ставање крај на војната во Украина. Поточно, се објаснува, доколку биде сигурна дека таквата иницијатива ќе биде прифатена од земјите-членки на ЕУ, барем за разгледување.
Во што би се состоела промената? Прво, откажување од правото на вето, така што пристапувањето би се постигнало прво со пристап до единствениот пазар, со евентуално зголемен мониторинг во сите фази, до полноправно членство, кога ќе бидат исполнети сите критериуми.
Единствениот пазар на ЕУ, воспоставен во 1993 година, функционира како единствена безгранична област во која важат „четирите слободи“: слободно движење на стоки, услуги, луѓе и капитал. Земјите од Западен Балкан, најблиските соседи на ЕУ, не ја уживаат оваа можност. Иако не се членки на ЕУ, Швајцарија, Лихтенштајн, Норвешка и Исланд имаат пристап до тој пазар.
Дополнително, критериумот што е поставен пред сите земји што гравитираат кон ЕУ, а од кој нема откажување, се однесува на владеењето на правото.
Олеснување за Северна Македонија
Пред две децении, Северна Македонија се сметаше за една од земјите што постигнаа најголем напредок во европската интеграција. Денес, таа е најголемиот заложник на политиката на вето на земјите-членки на ЕУ.
Како кандидат за полноправно членство од 2005 година, на Северна Македонија ѝ беше ветено уште од 2009 година дека ќе ги отвори преговорите за пристапување штом ќе се реши спорот за името со соседна Грција.
Спорот беше решен во 2018 година, Грција го отстрани ветото, но Бугарија го искористи своето право и продолжува да ја блокира Северна Македонија од процесот на европска интеграција, инсистирајќи на почитување на заедничкото историско и јазично наследство и барајќи уставни и образовни промени што би го признале бугарското малцинство.
Владата на Северна Македонија за РСЕ изјави дека е подготвена да се прилагоди на можните промени во рамките на ЕУ.
„Во суштина, ова би значело членство и институционално присуство во ЕУ од 2027 година, но со ограничен капацитет за донесување одлуки, постепена и условна интеграција и силен мониторинг до целосно усогласување со европскиот систем. Како Влада, ние сме целосно свесни за динамичните промени што се случуваат и потребата разумно да ги предвидиме овие промени и на потребите разумно да ги предвидиме тие промени и да се прилагодиме на нив“, наведе Владата на Северна Македонија за РСЕ..
Која задача треба да ја исполни Србија?
Неодамнешните измени на судските закони по иницијатива на прогресивниот претседател Александар Вучиќ, прашањето за владеењето на правото недвосмислено го ставија како прв услов за Србија, која е кандидат за членство во ЕУ од 2012 година.
Европските претставници забележуваат дека Србија неодамна забележа назадување во владеењето на правото со усвојувањето на контроверзните судски закони.
Европската комисија оцени дека ова претставува чекор назад за Србија во процесот на европска интеграција, бидејќи, според мислењето на Брисел, овие закони ја загрозуваат независноста на судството. Ова е несомнено чувствително барање за Белград, кој побара промени во судството во време кога власта се соочува со широко распространети протести чии главни барања се поврзани со борбата против криминалот и корупцијата.
Пораката од Брисел беше повторена во Белград, а шефот на српската мисија во ЕУ, Даниел Апостоловиќ, изјави дека нема да има отворање на три нови преговарачки кластери сè додека не се реши прашањето за законите.
Самиот претседател Вучиќ, кој ги поддржа измените во законите за судство, посвети поголемо внимание на прашањето за ветото во контекст на преговорите со ЕУ. Србија би била подготвена да се откаже од своето право на вето заради членството, рече Вучиќ во изјава за германскиот весник „Франкфуртер алгемајне цајтунг“ на 16 февруари.
„Најважниот аспект за нас е заедничкиот пазар и слободниот проток на стоки, луѓе и капитал, ова се централните вредности што сакаме да ги постигнеме преку членството во ЕУ“, рече Вучиќ, објави германскиот весник.
Ниту српското Министерство за надворешни работи, ниту институциите задолжени за преговорите со ЕУ не коментираа за ова.
И Вучиќ не е единствен. Соочен со обвиненија за корупција, кои доведоа до демонстрации и судири на улиците на Тирана, албанскиот премиер Еди Рама во последните два месеци постојано изјавуваше дека е подготвен да се откаже од своето право на вето заради получленство во ЕУ.
Албанските институции не коментираа за оваа можност. Земјата успешно ги отвори сите поглавја во преговорите за членство и сега чека да започне нивното затворање. Таа ја дели позицијата на најуспешна земја од Западен Балкан во преговорите со Брисел со соседна Црна Гора.
Зошто идејата на Брисел не е привлечна за Подгорица?
Црна Гора е најнапредна во процесот на пристапување, со реална перспектива за завршување на преговорите и станување идна членка на ЕУ до крајот на оваа деценија.
Во оваа смисла, понудата за прогресивно членство не е привлечна за оваа земја, бидејќи е во последниот километар од затворањето на процесот на преговори што води до потпишување на Договорот за членство.
Црногорската министерка за европски интеграции, Маида Горчевиќ, за РСЕ изјави дека Подгорица е „свесна дека постојат различни идеи за фазно и повеќестепено членство“, што може да изгледа како полесен и побрз пат за некои земји. Црна Гора, сепак, останува посветена на моделот базиран на заслуги.
„Нашата цел е јасна: полноправно членство, на рамноправна основа со сите постоечки земји-членки. Веруваме дека таков пристап е најдобар и за црногорското општество и економија, но и за самата Европска Унија, бидејќи само целосно подготвените држави можат дополнително да го зајакнат европскиот проект“, вели Горчевиќ.
Добредојдовен сигнал за БиХ и Косово
Инвазијата на Украина, која трае веќе четири години, го оживеа процесот на проширување кој беше „заспан“ со години.
Босна и Херцеговина (БиХ), која сè уште се опоравува од траумата од војната од пред триесет години, е најдобриот пример. Ѝ беше доделен статус на кандидат во декември 2022 година, веднаш по Украина и токму поради Украина, иако земјата не ги исполни потребните услови претходно поставени од Европската комисија.
Министерот за надворешни работи на БиХ, Елмедин Конаковиќ, минатата недела изјави дека со години се залага за членство без право на вето.
„Во првата фаза, да се отвори приказната за влез во ЕУ без право на вето, со понатамошно исполнување на условите за достигнување до таа фаза, е феноменална работа. Тоа значи многу, привлекува инвестиции, ги зголемува платите и животниот стандард, ги задржува младите луѓе во БиХ и обезбедува повеќе средства за сите проблеми, дури и за трамваите во Сараево. Значи, тоа е приказната што ѝ е потребна на земјата, а кога ќе се фокусираме на тоа, сè ќе биде полесно и поубаво“, рече Конаковиќ на 19 февруари во Бања Лука.
Конаковиќ алудираше на два проблема што го оптоваруваат секојдневниот живот на БиХ. Според податоците од Унијата за одржливо враќање од 2023 година, дури 600.000 луѓе ја напуштиле земјата во изминатата деценија. Неодамнешната трагедија со децениски стариот трамвај што излета од шините во Сараево, предизвика протести од граѓани незадоволни од лошото функционирање на јавните услуги.
Косово, каде што сеќавањата на војната се исто така длабоки, е единствената земја во групата за проширување што нема статус на кандидат, иако поднесе апликација во 2022 година.
Пет земји-членки на ЕУ не ја признаваат независноста на Косово, што ја блокира дискусијата за апликацијата за статус на кандидат.
Заменик-министерот за надворешни работи на Косово, Крешник Ахмети, верува дека со доделување статус на кандидат на Косово, ЕУ би испратила сигнал дека процесот на интеграција за земјите од Западен Балкан ќе биде третиран подеднакво, врз основа на заслугите на секоја од нив.
„Министерството не коментира за можни затворени дискусии на институциите на ЕУ. Доколку ова хипотетичко сценарио се оствари, ќе го разгледаме навреме. Сега е важно Косово да го започне официјалниот процес на интеграција, со добивање статус на кандидат и пополнување на прашалникот“, изјави Ахмети за РСЕ.
„Разоткривање на суровата реалност“
Со овие зборови, Ади Ќеримагиќ, аналитичар за Западен Балкан во Европската иницијатива за стабилност (ЕСИ) со седиште во Берлин, ја опишува дебатата за таканареченото получленство, без право на вето или со засилен мониторинг по пристапувањето во ЕУ.
„Земјите-членки сè уште не донеле суштинска политичка одлука за тоа дали, кога и под кои услови сакаат да примат нови членови“, смета Ќеримагиќ.
Тој забележува дека во последните години се зборува за нов моментум и дека е постигнат одреден напредок во процесот на преговори, но дека клучното политичко прашање останува отворено: дали Унијата сака проширување, во кој временски рок и под кои критериуми.
„Во таков контекст, не е изненадувачки што се водат дискусии за алтернативни модели: од членство без право на вето, преку построги механизми за санкционирање на назадувањето, до идејата за таканареченото обратно членство, според кое кандидатите формално би се приклучиле на Унијата, а потоа би продолжиле да се усогласуваат со правилата и стандардите“, рече тој.
Ќеримагиќ потврдува дека деталите за новите модели се дискутираат во рамките на институциите на ЕУ, но дека достапните информации се ограничени:
„Без јасни контури на моделите што може да ги развие Европската комисија, тешко е да се предвидат позициите на земјите-членки, а уште потешко е да се разберат контурите на можен компромис.“
Тој верува дека најдобриот исход за Западен Балкан би бил 27-те земји-членки да покажат политичка волја и подготвеност да се договорат за клучна или значајна пресвртница за сите кандидати.
„Тоа треба да биде таков што ќе го обезбеди кредибилитетот на ЕУ и ќе ја зајакне политичката поддршка за реформите кај кандидатите - од хармонизирање на законодавството со acquis на ЕУ до зајакнување на владеењето на правото и демократските институции. За да се постигне ова, ЕУ мора да им го отвори патот на кандидатите до основните придобивки од членството: пристап до единствениот пазар и целосно уживање на четирите слободи на движење. Сè помалку од тоа би било уште една пропуштена можност“, вели Ќеримагиќ.
Дали е можно прогресивно членство во рамките на постојната правна рамка?
Одговорот на ова прашање е јасен. Едноставно не е можно да се примат идни членки во ЕУ без промена на Договорот за ЕУ.
Постојниот договор не предвидува ограничено членство или членство без право на вето. Сите земји-членки имаат ист статус во правниот поредок на ЕУ. Едногласната согласност на сите земји-членки е неопходна за промена на Договорот за ЕУ. Во сегашниот геополитички контекст на ЕУ, ова е невозможна мисија.
Доколку која било земја ги заврши преговорите за членство во рамките на постојната правна рамка, членството ќе се постигне во согласност со договорите, со целосни права и обврски.
Соработуваа на текстот: Горан Катиќ, Александар Самарџиски, Екрем Идризи и Мила Манојловиќ.