„Дали ги вакциниравте вашите деца? Зошто, или зошто не?“
Ова прашање, кое Радио Слободна Европа го постави во Фејсбук група за мајки, предизвика 23 одговори и неколку реплики.
Со сомнежи за составот на вакцините и нивниот ефект, некои мајки изјавија дека не ги однеле своите деца на вакцинација.
Законот за превенција и сузбивање на заразни болести во Косово бара секое дете запишано во градинка или училиште да има потврда за вакцинација.
Сепак, коментарите на некои мајки укажуваат дека овој критериум не се почитува целосно.
„Детето не оди на училиште, сè уште е во градинка. Од постарото дете, кое сега завршува училиште, не беа побарани потврди за вакцинација. Напротив, кога требаше да ги однесе на училиште, не го испратив тој ден“, коментираше една мајка, која рече дека нејзините деца не примиле никакви вакцини.
Радио Слободна Европа (РСЕ) го постави прашањето поттикнато од извештајот на Европската комисија во кој се укажува на ширењето на теориите на заговор во Косово, вклучително и верувањето дека лек за рак се крие за финансиска добивка и дека вирусите намерно се произведуваат за контрола на општеството.
Повеќе од 60 проценти од жителите на Косово се согласуваат со овие две верувања, според извештајот објавен од Европската комисија во февруари минатата година.
Извештајот, базиран на интервјуа лице в лице со испитаници од европските земји, покажува дека високото ниво на сомневање е слично во речиси сите земји од Западен Балкан.
Извештајот, исто така, покажа пад на довербата во ефикасноста на вакцините во Косово.
Во Косово, првата вакцина против Ковид 19, за која Светската здравствена организација (СЗО) наведува дека спасила повеќе од 1,4 милиони животи во Европа, беше дадена на 29 март 2021 година. Оттогаш се администрирани повеќе од 1,8 милиони дози.
Сепак, токму Ковид 19, предизвикан од коронавирусот, придонесе за зголемување на сомнежите за ефикасноста на вакцините, изјавија за РСЕ од Институтот за јавно здравје на Косово.
Пандемијата на Ковид 19 дополнително го зајакна ова сомневање, особено поради брзината на развојот на вакцините и големата јавна дебата за рестриктивните мерки“, наведува Институтот.
Пол Офит, педијатар и експерт за вакцини, за РСЕ изјави дека кога ќе избувнат епидемии, задолжителната вакцинација е најефикасниот начин за нивно ограничување.
Сепак, додава тој, многу луѓе го гледаат тоа како пречекорување на овластувањата од страна на владата.
„Знам дека во Соединетите Држави, луѓето кои доаѓаат од Источна Европа, каде што општествата можеби биле поугнетени, побрзо одбиваат сè што владата им кажува да прават“, вели Офит, кој е еден од креаторите на вакцината против ротавирус и директор на Центарот за едукација за вакцини во Детската болница во Филаделфија.
Тој додава дека дискусијата честопати се сведува на конфликтот помеѓу идејата за „медицинска слобода“, каде што поединецот одлучува исклучиво за себе, и јавното здравје, што подразбира одговорност и кон другите.
Според Косовскиот институт, овие дискусии доведоа до она што СЗО го нарекува инфодемија, поради ширењето на неточни информации од „непрофесионални извори кои создале лажен наратив“.
Неодамна, граѓанин на Косово со околу 150.000 следбеници на Фејсбук објави дека сите оние кои не се вакцинирале против Ковид-19 треба да бидат горди на себе бидејќи се спротивставиле на „пропаганда вредна стотици милиони долари“.
Пред околу еден месец, косовската полиција го уапси Аријанит Сламнику кој исто така доби голем број следбеници на Фејсбук, под сомнение за нелегално практикување медицина и спроведување експерименти со дрога.
Се наведува дека Сламнику, без медицинска експертиза, побарал илјадници евра од родителите, тврдејќи дека излекувал аутизам кај децата.
Аутизмот е невроразвојно нарушување кое влијае на комуникацијата, социјалната интеракција и однесувањето, и обично се манифестира во раното детство. Нема лек, но постојат поддршки и терапевтски интервенции кои можат да помогнат во развојот на способностите.
Стравот од аутизам го споменаа и мајките кои коментираа на објавата на Фејсбук на РСЕ, како причина зошто не ги вакцинираат своите деца.
Најдоверливата вакцина е онаа што им се дава на деца над една година, позната како ММР. Тоа е комбинирана вакцина која штити од три заразни болести: мали сипаници, заушки и рубеола.
Ова е сè уште единствената вакцина чие опфатување е намалено во Косово. Од 89 проценти во 2024 година, процентот на вакцинирани деца се намали на 82 проценти во 2025 година.
Само четири од вкупно 20 дози од календарот за вакцинација на деца во Косово достигнаа покриеност од најмалку 95 проценти, што СЗО го опишува како ниво потребно за спречување на епидемии.
Намалувањето на вакцинацијата против мали сипаници беше придружено со зголемување на бројот на регистрирани случаи на болеста.
Во извештајот на Косовскиот институт за 2025 година, се наведува дека земјата е во „епидемиолошка ситуација слична на онаа во регионот, кој се соочи со епидемија“.
Само во јануари, Институтот пријави два случаи на сипаници, во Призрен и Вучитрн, како и еден случај на рубеола во Приштина. Сите заразени деца беа невакцинирани.
Каква е состојбата во регионот?
Северна Македонија
Во Северна Македонија, каде што Европската комисија вели дека верувањата на заговор се најраспространети во регионот, ниту една од вакцините во распоредот за имунизација не го исполнува препорачаното ниво на покриеност од 95 проценти од населението.
Во земја со околу 1,8 милиони луѓе, нешто повеќе од 876.000 луѓе примиле барем една доза од вакцината против Ковид 19.
Директорката на Институтот за јавно здравје на Северна Македонија (ИЈЗ), Марија Андоновска, за РСЕ изјави дека, слично како и во Косово, ширењето на дезинформации за време на пандемијата Ковид 19 имало последици.
Таа вели дека здравствените работници во Северна Македонија сега одат од врата до врата кај жителите во недоволно опслужените заедници за да разговараат со родителите и да ги надоместат пропуштените дози на вакцина.
„Ќе продолжиме со ангажманот, со поголем фокус на борба против дезинформациите, зајакнување на локалните активности и координирана комуникација меѓу институциите одговорни за вакцинација“, вели Андоновска.
Србија
Во Србија, која е најдобра на Западен Балкан кога станува збор за теории на заговор, според податоците од Европската комисија, покриеноста со ММР вакцина е 84,3 проценти - малку повеќе отколку во Косово и Северна Македонија.
Сепак, според најновиот извештај на Институтот за јавно здравје „Милан Јовановиќ Батут“ од 2023 година, само една од 25-те дози во програмата за имунизација на децата го достигнала посакуваното ниво на покриеност од 95 проценти.
Во извештајот на Институтот „Милан Јовановиќ Батут“ се наведува дека на ова ниво на вакцинација делумно влијаело „лобито против вакцинирање“, одбивањето и одложувањето на вакцинацијата, како и одредени недоследности во законските акти.
Во 2018 година, педијатарот Томислав Стевановиќ од Зрењанин, град на северот од Србија, и неколку други лекари и родители поднесоа кривични пријави против 43 јавни личности за јавно говорење против вакцината ММР и ширење паника.
Тој верува дека родителите не се плашат толку од самата вакцина ММР, која со децении е предмет на теории на заговор, колку што се плашат од непознатото.
„Недовербата кон вакцината ММР ја ширеа некои професори, лекари и политичари во Србија, а казните за невакцинирање на децата не се спроведуваат“, изјави Стевановиќ за РСЕ.
Тој додава дека има и противници на вакцинацијата во судскиот систем - што дополнително ја поткопува довербата во вакцинацијата.
Според него, Обвинителството во Србија не реагирало на извештаите што тој и другите лекари ги поднеле во 2018 година против јавни личности поради ширењето на паника и теории на заговор за вакцинацијата.
Претходно, дури ни РСЕ не доби одговор од Вишото јавно обвинителство во Белград во врска со горенаведените постапки што беа спроведени во 2018 година.
Кон крајот на 2017 и 2018 година, во Србија беа регистрирани првите смртни случаи предизвикани од сипаници во последните 20 години.
Стевановиќ вели дека влијанието на лекарите кои се противат на вакцините е многу поголемо од влијанието на социјалните мрежи.
„Тие групи на социјалните мрежи донекаде се смирија, но проблемот е кај некои професори по педијатрија“, вели тој.
Тој наведува дека во Србија постои и проблем со недоследност на законската рамка, која ја користат противниците на вакцинацијата.
„Од една страна, законот наведува дека вакцинацијата е задолжителна, но од друга страна, наведува дека никаква интервенција не може да се изврши без согласност на пациентот. Ова е нешто што противниците на вакцинацијата го користат за да шират страв“, заклучува Стевановиќ.
Офит истакнува дека истиот проблем е идентификуван и во САД. Минатата година беа забележани првите пријавени смртни случаи од мали сипаници во САД од 2015 година, а бројот на случаи продолжува да расте со рекордно темпо, објавува CNN.
„Луѓето се водени повеќе од страв отколку од причина. И можеби тоа е потребно: повеќе деца да страдаат, да завршат во болница или да умрат, пред повторно да видиме луѓе како прифаќаат вакцини“, вели Офит.
Според него, бидејќи вакцините биле успешни во намалувањето на зачестеноста на болестите, комбинацијата од отсуство на страв и лесен пристап до дезинформации ги направила луѓето помалку спремни да се вакцинираат.
Тврдењето дека вакцината ММР предизвикува аутизам доаѓа од студија објавена во 1998 година во медицинското списание The Lancet, предводена од Ендру Вејкфилд, која подоцна беше повлечена поради манипулација со податоци, етички прекршувања и судир на интереси.
Оттогаш, големи меѓународни студии во кои учествуваа милиони луѓе и систематски анализи ги побија тврдењата за врска помеѓу вакцината ММР и аутизмот.
Сепак, и покрај консензусот на водечките здравствени организации во светот дека вакцината е безбедна и не предизвикува аутизам, многу луѓе сè уште имаат сомнежи.
„Едноставно не исчезнува, бидејќи мислам дека е многу тешко да се „исклучи“ аларм откако ќе се вклучи. Откако ќе исплашите некого, тешко е да го отстраните тој страв“, вели Офит.
Тој додава дека недостигот на јасна причина или лек за одредени нарушувања остава простор за страв и неизвесност, создавајќи плодна почва за ширење на тврдења против вакцини.
Во одговор на РСЕ Националниот институт за јавно здравје на Косово наведува дека се справува со проблемот на неподготвеност преку ширење научни информации и тесна соработка со лекарите и здравствените работници, особено во областите каде што неподготвеноста е поголема од националниот просек.
Според Акцискиот план за вакцинација, стапките на вакцинација кај заедниците на Ромите, Ашкалите и Египќаните остануваат ниски, „поради разни здравствени, образовни, еколошки и социјални фактори“.
За Офит, решението е едноставно: водење разговори меѓу здравствените експерти и скептиците и јасно ставање до знаење дека одлуката да не се вакцинираат не е избор без ризик, туку избор на друг, многу посериозен ризик.
„Тие почувствувале мирис на чад и само сакаат да знаат дали има пожар“, заклучува Офит.
Соработка на текстот од Соња Гочанин и Сунчица Стојановска Зоксимовска