За прв пат по 36 години, Иран се наоѓа во ситуација да мора да избере нов врховен лидер.
Тоа се случило само еднаш претходно, во 1989 година, откако смртта на основачот на Исламската република, ајатолахот Рухолах Хомеини, го отвори патот за ајатолахот Али Хамнеи да ја преземе власта.
Додека Хомеини почина од природна смрт, Хамнеи беше убиен на првиот ден од заедничката американско-израелска воена кампања против Иран на 28 февруари. Сега Собранието на експерти со 88 места мора да се состане тајно за да го избере неговиот наследник.
Алекс Ватанка, директор на Програмата за Иран во Институтот за Блискиот Исток со седиште во Вашингтон, за РСЕ изјави дека кој и да се појави ќе биде избран врз основа на еден критериум: политичка целесообразност.
Собранието на експерти денес е „тело со печат“ и процесот ќе биде воден од околностите, а не од подготовката, тврди Ватанка.
Многу имиња низ годините се споменуваа како потенцијални наследници на Хамнеи, но во моментов три кандидати се сметаат за фаворити.
Моџтаба Хамнеи: Изборот на династијата
Педест и шестгодишниот втор син на покојниот врховен водач долго време е опишуван како „чувар на портата“.
Славење и тага по смртта на иранскиот врховен лидер
И покрај тоа што никогаш не имал формална владина функција, помладиот Хамнеи поминал две децении во центарот на канцеларијата на својот татко, Бејтот, координирајќи помеѓу свештеничкиот естаблишмент и Корпусот на Исламската револуционерна гарда (ИРГЦ).
Се верува дека е поддржан од ИРГЦ, а неговиот избор би претставувал целосен континуитет. Поддржувачите тврдат дека неговата длабока блискост со безбедносниот апарат го прави единствениот кандидат способен за одржување на редот за време на активен конфликт.
Сепак, неговото искачување ризикува внатрешен бес, особено меѓу основните поддржувачи на Исламската република. Критичарите тврдат дека движењето кон „наследно владеење“ ги предава токму антимонархистичките корени на Исламската револуција од 1979 година.
„Оптиката на тоа син да го наследи својот татко можеби наликува на оптиката на монархијата“, изјави Фарзан Сабет, виш истражувачки соработник на Женевската постдипломска школа, за РСЕ во 2024 година.
Член на Собранието на експерти во 2024 година инсистираше дека високиот Хамнеи се спротивставил на идејата неговиот син да ја преземе функцијата во разговорите со собранието.
Понатаму, релативно нискиот свештенички ранг на Хамнеи помладиот, Хоџатолеслам, останува точка на спор. Новинска агенција поврзана со иранските семинарии од 2022 година го нарекува ајатолах, почесна титула резервирана за високо рангирани свештеници.
Неодамнешните истраги, вклучително и извештајот на „Блумберг“ објавен кон крајот на јануари, детално открија широко и тајно портфолио на недвижнини поврзано со помладиот Хамнеи, кој е под санкции на САД од 2019 година.
Извештаите сугерираат дека тој успешно одржувал и проширил глобална мрежа на луксузни средства преку посредници и фиктивни компании.
Алиреза Арафи: Сигурен облог
Ајатолахот Алиреза Арафи, 67, е типичен „човек на системот“. Моментално член на Привремениот совет за лидерство од три члена, Арафи се искачи на секое институционално скалило, од раководење со глобалниот универзитет Ал-Мустафа до раководење на целиот ирански семинарски систем.
Тој влезе во политичката борба дури во 2019 година кога беше назначен за еден од шесте свештеници во моќниот Совет за чувари од страна на Хамнеи.
Арафи е сигурниот институционален избор. Тој ги поседува потребните свештенички акредитиви и служеше како лојален администратор без јавно да биде поврзан со најнасилните домашни репресии.
Според Ватанка, подемот на Арафи не бил случаен. Тој рече дека подготвеноста на Хамнеи да го назначи на чувствителни улоги „покажува дека има голема доверба во своите бирократски способности“.
Тој го опиша Арафи како „способен пешадиец“ кој веројатно би го дал приоритет на опстанокот на Исламската република пред личната харизма.
Во споредба со личности како шефот на судството, Голам-Хосеин Мохсени-Еџеи, кои носат, како што Ватанка го нарекува, „ со премногу крв на своите раце“, Арафи е администратор со чисто досие кој можеби ја има поддршката на ИРГК „заради континуитет“.
Иако Арафи е добро познат во религиозните кругови, тој е далеку од познато име за огромното мнозинство Иранци. Му недостасува лична база на моќ и можеби ќе се бори да ја добие апсолутната лојалност на ИРГК.
„Вајлд карта“ за Хасан Хомеини
Педесет и тригодишниот внук на основачот на Исламската република го претставува најмоќниот симбол на свештеничкиот естаблишмент за „што можеше да биде“.
Умерен свештеник со блиски врски со реформистичкиот табор, тој долго време е тргнат од тврдокорните.
Но, неговото име повторно се појави како потенцијален кандидат за помирување, особено откако претседателот Доналд Трамп изјави дека би претпочитал „поумерен“ лидер во Техеран.
За клерикален систем чиј легитимитет еродира и се соочува со меѓународна изолација, Хомеини нуди пресврт. Тој е поврзан со реформистички кругови и се залага за социјални слободи и дипломатска деескалација.
Но, тој е длабоко несакан од тврдокорните, до тој степен што за време на говорот во 2022 година, довикувањето стана толку големо што Хаменеи ги искара дофрлувачите кога излезе на сцената по Хомеини.
Неговата дисквалификација во 2016 година од страна на Советот на чувари да се кандидира за изборите за Собранието на експерти сугерира дека за ИРГК да го прифати, Исламската република ќе мора да биде во состојба на речиси целосен колапс, гледајќи го како последен „безбедносен вентил“ - популарна фраза меѓу критичарите на Исламската република - за да се спречи револуција.
„Спаси го она што остана“
Ватанка тврди дека околностите на какво било наследување ќе ја направат мисијата во голема мера ирелевантна од првиот ден.
Преземањето на земја под воен напад, со исцрпено население и економија под сериозен притисок, би го принудило дури и посветен идеолог кон прагматизам.
„Сега не е време да се удвои силата. Сега е време да се заврши оваа војна, да се прегрупира и да се спаси она што остана од земјата“, заклучува Ватанка.