Смртта на врховниот лидер ајатолахот Али Хамнеи се смета за голем удар врз иранските клерикални владетели, но експертите велат дека нема гаранција дека тоа ќе доведе до колапс на Исламската Република.
Иако Хамнеи беше духовен лидер и врховен авторитет на Иран речиси четири децении, клерикалниот систем на земјата е дизајниран да обезбеди континуитет во случај на смрт на врховниот лидер.
86-годишниот врховен лидер беше убиен во воздушен напад врз неговата резиденција во главниот град Техеран на 28 февруари за време на американско-израелски напад насочен кон военото и политичкото раководство на Иран.
„Иако Хамнеи ја обликуваше политичката траекторија на Иран повеќе од три децении, Исламската Република не е режим на еден човек“, рече Дени Цитринович, истражувачки соработник во израелскиот Институт за студии за национална безбедност.
Теократијата во Иран, која е на власт од Исламската револуција во 1979 година, се потпира на политички, воени и свештенички институции кои се длабоко вкоренети и дизајнирани да издржат промени во раководството, велат експертите.
Тие вклучуваат политички естаблишмент предводен од свештеници, моќниот Корпус на исламската револуционерна гарда (ИРГЦ), клучен играч во политиката, војската и економијата, и Советот на чувари, моќно уставно тело.
„Историјата покажува дека клеричките системи под надворешен напад имаат тенденција да се консолидираат, а не да се фрагментираат“, додаде Цитринович. „Претпоставката дека елиминацијата на врховниот лидер би предизвикала колапс на режимот е шпекулативна во најдобар случај. Подеднакво е можно дека тоа би предизвикало кохезија на елитата и уште поцврст став.“
Привремено раководство
Преостанатото иранско раководство веројатно брзо ќе назначи нов врховен лидер, свесно дека вакуумот во власта би можел да го дестабилизира целиот свештенички систем.
Иранскиот министер за надворешни работи, Абас Аракчи, изјави за Ал Џезира на 1 март дека новиот врховен лидер би можел да биде избран во наредните денови од страна на Собранието на експерти, телото задолжено за избор и номинално надгледување на функцијата на врховниот лидер.
Славење и тага по смртта на иранскиот врховен лидер
Дотогаш, земјата официјално ќе биде управувана од привремен владејачки совет. Советот ги вклучува претседателот Масуд Пезешкијан, врховниот судија Голамхосеин Мохсени-Еџеи и Алиреза Арафи, долгогодишен висок функционер во свештеничкиот естаблишмент.
Сепак, во пракса, Иран е управуван од Врховниот совет за национална безбедност (СНСБ), клучното тело за креирање политики во земјата, велат експертите.
Али Лариџани, ветеран политичар и поранешен командант на ИРГК, го предводи СНСБ. Лојалистот на Хаменеи, Лариџани, се појави како клучен посредник по 12-дневната војна со Израел во јуни 2025 година.
Друга личност која веројатно ќе игра сè позначајна улога, велат експертите, е претседателот на парламентот, Мохамед Бакер Калибаф, политичар кој исто така има врски со Иранската револуционерна гарда.
Официјално, Собранието на експерти избира нов врховен лидер. Но, во реалноста, делумно поради егзистенцијалната закана што ја претставуваат континуираните напади од страна на САД и Израел, наследувањето веројатно ќе го управува тесен круг високи функционери.
Изборите веројатно ќе го откријат правецот во кој се движи Иран. Под водство на Хамнеи, земјата влезе во меѓународна изолација и стана позната по употребата на сила против сопствениот народ и длабокото непријателство кон Западот.
„Ако се појави постар, тврдокорен свештеник од генерацијата на Хамнеи, тоа ќе биде силен знак дека режимот ја засилува репресијата и ја мобилизира својата база“, рече Грегори Бру, аналитичар за Иран во „Евразија груп“ во Њујорк.
„Постои можност изборот да падне на некој што би бил поприфатлив, некој помлад, можеби со реформска позадина, што би испратило порака дека се врти нова страница.“