Трката во вооружување постои со векови, но по Втората светска војна таа доби глобална и систематска форма, особено помеѓу Соединетите Држави и Советскиот Сојуз за време на Студената војна.
Нуклеарното оружје, балистичките ракети и борбените авиони го трансформираа начинот на кој се замислуваше моќта во годините што следеа.
Денес, во регионот на Западен Балкан, потезите на Србија испраќаат сериозни предупредувања.
Оваа земја - партнер на НАТО и кандидат за членство во Европската Унија - купи суперсонични балистички ракети од Кина за своите воздухопловни сили. Така, според зборовите на српскиот претседател Александар Вучиќ, таа стана првата сила во Европа што беше опремена со ракети воздух-земја CM-400AKG.
„Успешно интегриравме кинески ракети во рускиот авион МиГ-29 од четвртата генерација. Денес, тие се меѓу најдобрите авиони во Европа - можеби дури и во светот. Ракетата воздух-земја значи дека погодувате цели на земја, а овие ракети се со разорна моќ“, рече Вучиќ на 12 март.
Следеа бројни реакции од соседите кои се бореа против Србија за време на југословенските војни во 1990-тите.
Хрватска - денес членка на НАТО и Европската Унија - оцени дека купувањето кинески ракети е закана за регионалната стабилност и знак за зајакнување на трката во вооружување на Балканот, додека Косово ја обвини Србија за хегемонистички аспирации кон своите соседи.
Овие две земји, заедно со Албанија, потпишаа договор за соработка во областа на одбраната и безбедноста во март 2025 година, што Вучиќ го смета за директна закана за безбедноста на Србија.
„Се подготвуваме за нивниот напад. Тие немаат намера да се бранат, туку да нападнат. Тие формираат воен сојуз за напад врз Србија“, рече Вучиќ, зборувајќи за кинеските ракети на Српската радиотелевизија.
Тој не презентираше никакви докази за тие тврдења, кои Загреб, Приштина и Тирана упорно ги отфрлаат. Тој само рече дека српската армија има на располагање друго софистицирано оружје, кое нема да биде објавено.
За воените и безбедносните експерти, овие пораки испраќаат сигнали за страв и несигурност во регионот, ја зголемуваат перцепцијата на закана и ги поттикнуваат соседните земји да ги зајакнат своите одбранбени капацитети. Според нив, оваа динамика лесно може да се претвори во нова спирала на вооружување, каде што секоја акција произведува реакција, а тензиите само растат.
Редион Ќирјази, експерт за безбедност од Албанија, која е членка на НАТО, вели дека кинеските ракети ѝ даваат на Србија нови можности да проектира моќ и да го промени безбедносниот баланс во регионот; тие не се само одбранбени - како што тврди клиентот - туку ги прошируваат воените капацитети на долги растојанија.
„Кинеските ракети се многу прецизни. Една од нивните загрижувачки карактеристики е нивната голема брзина - околу четири до пет маха, или до 6.000 км/ч - што ги става во категоријата ракети што е тешко да се пресретнат“, изјави Ќирјази за РСЕ.
На Балканот, Србија одржува отворени тензии со Косово, кон кое има територијални претензии, со Хрватска, а повремено и со Црна Гора. Нејзините односи со Албанија и Северна Македонија се помирни, додека врската со Република Српска во Босна и Херцеговина останува посебен случај што се разликува од остатокот од таа земја.
Купувањето кинески ракети, според Кадри Кастрати, воен експерт од Косово, јасно ја покажува желбата на Србија да се позиционира како највооружен и доминантен актер на Балканот и да го држи регионот секогаш на работ на дестабилизација.
„Србија го купува ова оружје за да влезе во трката, пред сè со Хрватска. Откако Хрватска беше опремена со авиони „Рафал“ од Франција, Вучиќ постигна договор со претседателот на Франција, Емануел Макрон, за купување на истиот авион. Значи, тоа е трка меѓу нив“, изјави Кастрати за РСЕ.
Иако тврди дека е воено неутрална, Србија има најскапа армија на Западен Балкан. Само во 2024 година, таа потрошила 2,2 милијарди долари – околу пет пати повеќе од Албанија, која е членка на НАТО и втора земја во регионот по воени трошоци, според податоците од Стокхолмскиот институт за истражување на мирот (SIPRI).
Србија троши значително повеќе од Хрватска, која е исто така членка на НАТО. Според SIPRI, разликата во трошоците за одбрана меѓу двете земји достигнува стотици милиони евра секоја година.
По руската инвазија на Украина, Србија ги промени своите извори на оружје, свртувајќи се кон Кина за борбени беспилотни летала и противвоздушниот ракетен систем FK-3, но не престана да купува од Запад, како што се САД и Франција.
Во своите изјави, Вучиќ посветува посебно внимание на воената сила на Хрватска. Во текот на 2024 година, кога Србија купи повеќенаменски борбени авиони „Рафал“ од Франција, тој иронично забележа дека е „добра вест за регионот“ кога Хрватска го прави истото, додека е „трагедија“ кога Србија ги купува.
„Ние не предизвикуваме проблеми никаде, ниту планираме да го сториме тоа, ниту пак имаме намера да го сториме тоа. Ова е огромен сигнал за доверба меѓу Франција и Србија. Ние само сакаме да ја зачуваме нашата земја“, рече Вучиќ.
Катарина Ѓокиќ, истражувач во SIPRI, вели дека споредбите меѓу Србија и Хрватска треба да се гледаат со претпазливост. Хрватска, како членка на НАТО, ги планира своите воени капацитети во рамките на Алијансата и ги следи соодветните задачи, додека Србија дејствува надвор од тој механизам.
Ѓокиќ наведува дека постои тенденција политичките елити да гледаат подалеку од границата и да го користат вооружувањето на своите соседи како алиби за да го оправдаат проширувањето на сопствената моќ.
„Она што е загрижувачко - кога станува збор за Србија, Косово и Хрватска - е неодговорниот речник на политичките елити, кој ги зголемува тензиите, наместо да ги користи постојните регионални механизми или да создава нови за комуникација и решавање проблеми. Едноставно, постои тенденција за зголемување на тензиите - што може да биде опасно, бидејќи граѓаните исто така се чувствуваат несигурно и се плашат од она што би можело да се случи“, изјави Ѓокиќ за РСЕ.
Ќирјази предупредува дека таквата клима на тензии и недоверба може да доведе до погрешни толкувања на другата страна, поттикнувајќи брзи и неконтролирани реакции. Ова го зголемува ризикот од ескалација дури и без директна намера за конфликт - ситуација што Ќирјази ја дефинира како „погрешна проценка“.
„Го видовме тоа во неодамнешниот конфликт меѓу Иран, Израел и САД, каде што аргументот беше дека имаме докази дека Иран прв ќе нападне, па затоа ние удривме. Или - дури и во случајот со Ирак - се вели дека Садам Хусеин ќе создаде нуклеарно оружје и ќе го употреби против сојузниците во регионот, па затоа ние ќе дејствуваме. Тоа е спирала на безбедност и ескалација“, објаснува Ќирјази.
Како одговор на купувањето кинески ракети, Европската Унија - кон која Србија се стреми да се приклучи - објави дека земјата мора да донесе јасни стратешки избори на патот кон интеграција. Во меѓувреме, НАТО, партнерот на Србија, не одговори на прашањето на РСЕ за тоа како гледа на континуираната соработка на Белград со Пекинг.
Во мај, западната алијанса ќе одржи заеднички воени вежби со Србија на полигонот Боровац, во близина на границата со Косово.
Во објава на социјалните мрежи, Командата на здружените сили на НАТО во Неапол изјави дека вежбата ќе се одржи на покана на Србија. Според неа, тоа ја зајакнува практичната соработка и ја поддржува стабилноста на Западен Балкан.
За Ќирјази, ова докажува дека Србија ја следи стратегијата „седење на повеќе столчиња“. Од една страна, тоа ѝ отвора врата на Кина да го зголеми своето влијание во регионот, а од друга страна, соработува со Западот за да создаде еден вид меѓусебна зависност.
„Таа стратегија беше карактеристична и за поранешна Југославија под Тито, бидејќи тој одржуваше партнерства и сојузи со многу различни стратешки актери, со цел да создаде зависност на тие суперсили од оваа земја“, вели Ќирјази.
Според него, овој пристап ѝ дава на Србија поголем простор за маневрирање и ги става меѓународните актери во покомплицирана позиција во случај на потенцијален конфликт. Ѓокиќ се согласува, но истакнува и друг аспект.
„Една од причините зошто многу земји купуваат оружје од Кина е тоа што е поевтино. Случајот со Србија е малку поспецифичен во однос на географијата, бидејќи се наоѓа во Европа и има различни очекувања од неа“, рече таа.
„Јас, на пример, се занимавам со Западна Африка и знам дека таму има многу земји кои имаат одлични односи со ЕУ, а во исто време купуваат оружје од Кина бидејќи е поевтино“, вели Ѓокиќ.
Вучиќ не ја откри цената на кинеските ракети CM-400AKG, кои можат да носат до 200 кг експлозивен материјал, но ги опиша како „многу скапи“.
Според најновиот извештај на SIPRI, купувањето оружје во Европа значително порасна, што го прави континентот најголем увозен регион - со зголемување од 210 проценти помеѓу 2016-2020 и 2021-2025 година.
Од друга страна, Соединетите Држави ја зголемија својата доминација во извозот на оружје, а Косово е еден од неговите многубројни клиенти. Одбранбените претставници на Косово нагласуваат дека оружјето се купува исклучиво од сојузниците на НАТО.