Информатичарот Ихар Каратку е на половина од издржувањето на петгодишна казна во Корективната колонија бр. 2, затвор во Бабрујск, југоисточно од Минск. Причината поради која е затворен е донација од околу 10 долари на полкот „Кастус Калиноуски“, единица белоруски волонтери кои се борат на страната на Киев во руската војна против Украина.
Васил Храчиха беше исто така осуден на пет години затвор претходно оваа година, но неговото место на живеење е непознато.
Тој се борел со полкот Калиноуски неколку недели во мај-јуни 2022 година.
Според објавата на државната белоруска телевизија, маж за кој се тврди дека е Храчиха е приведен во неидентификувана мочурлива област од вооружени офицери на КГБ, белоруската безбедносна агенција и однесен со хеликоптер со вреќа на главата.
Овие двајца мажи на возраст од 37 и 44 години, се дел од околу 200 Белоруси, за кои активистите велат дека им се изречени затворски казни откако беа осудени за кршење на закон против „учество или подготовка за учество во непријателства на странска почва“, како и за регрутирање, обука и финансирање на такви активности, меѓу другото.
Многу од нив, вклучувајќи ги Каратку и Храчиха, се на списокот на луѓе што истакнатата белоруска група за човекови права „Вјасна“ ги означи како политички затвореници под авторитарниот лидер Александар Лукашенко, кој е на власт од 1994 година.
Во декември, на таа листа имаше повеќе од 1130 имиња, дури и по серијата ослободувања на затвореници. Аналитичарите велат дека таа серија беше дел од напорите на Лукашенко да ги подобри односите со Западот. Ова се случува покрај поддршката на неговата влада за Русија во нејзината војна против Украина.
Имено во овој период се случува и државна репресија што започна како брутален полициски одговор на масовните протести поради изборите во август 2020 година, со кои се продолжи неговото владеење. За опозицијата и западните власти, тие избори беа прогласени за нелегитимни.
На 13 декември, Белорусија ослободи 123 затвореници во размена посредувана од САД, меѓу кои и неколку истакнати опозициски фигури, откако Вашингтон сигнализираше дека ги укинува санкциите за извозот на белоруски ѓубрива.
Каплиќ: Не можам да седам и да гледам
Меѓу ослободените беше и Алаксеј Каплиќ. Во март 2025 година, ден по неговиот 18-ти роденден, тој тргнал да патува во Украина за да се бори на страната на Киев, но бил приведен на аеродромот во Минск, пред да успее да се качи на летот за Тбилиси. Тоа беше неговата прва етапа од неуспешното патување кон фронтот.
„Ми ставија вреќа на главата, ми ставија лисици и ме возеа во комбе, легнат, додека со чизмите припадник на специјалните сили ме притискаше по грбот и нозете“, изјави Каплиќ за Радио Слободна Европа во интервју во Вилнус на 22 декември.
Каплиќ, кој во 2020 година дознал дека е втор братучед на белоруската опозициска лидерка во егзил, Свјетлана Циханускаја, во текот на летото бил осуден и добил казна затвор од две години.
Сега, откако е слободен, планира да замине во Украина и да се приклучи на една од единиците таму.
„Не можам да гледам како тие… бомбардираат и убиваат – намерно убиваат – мирни цивили“, изјави Каплиќ за РСЕ, објаснувајќи зошто сака да се бори против руската инвазија.
„Едноставно не можам повеќе да го гледам тоа,“ вели тој.
Русија негира дека ги таргетира цивилите, и покрај зголемениот број цивилни жртви и бројните директни погодоци со дронови, ракети и наведувани бомби врз станбени згради, трговски центри и други цивилни објекти, често далеку од фронтовските линии, од почетокот на целосната инвазија во февруари 2022 година.
Не беше јасно дали меѓу ослободените, покрај Каплиќ и уште 122 лица, имало и други затвореници осудени за планирање борба во Украина или за поддршка на нејзината одбрана.
„На 13 декември не беа ослободени лица кои директно учествувале во борбени дејствија како припадници на вооружени сили“, изјави за РСЕ Марина Касинерава, претставничка на организацијата за човекови права „Дисиденти“.
Карасинева: Платениците што се борат за Русија не се гонат
Белоруските државјани и постојани жители немаат право да учествуваат во странски вооружени формации на која било страна во војна или да учествуваат во вооружени конфликти без дозвола од државата.
Белорускиот закон, исто така, забранува „регрутација, обука, подготовка“ и „финансирање или друга материјална поддршка за таква активност“. Сепак, според Касинерава, законот се применува селективно.
„Платениците што се борат за Русија не се гонат во Белорусија“, вели таа.
Наспроти тоа, додава, лицата поврзани со Украина можат да се соочат со систематска репресија, вклучително и притисок врз роднините, насилство и, во некои случаи, тортура.
Пример за тоа е Џјанис Урбанович, кој се бори во Украина од раните фази на целосната војна. Тој вели дека неговиот татко во Белорусија повеќепати бил изложен на претреси во домот и бил принуден да напише апел до синот да се врати, а безбедносните служби ги посетувале и други роднини и пријатели.
Под водство на Лукашенко, Белорусија е близок воен сојузник на Русија и ја поддржува војната на Москва против Украина, обезбедувајќи логистичка поддршка и повторувајќи ги заканите на Кремљ кон НАТО.
Сепак, од почетокот на целосната инвазија во февруари 2022 година, стотици Белоруси преминале во Украина за да се борат на страната на Киев.
„Казнувањето и осудувањето на луѓето кои се бореле за Украина поверојатно е лична одлука на Лукашенко, отколку резултат на притисок од Кремљ“, вели Артјом Шрајбман, белоруски политички аналитичар кој живее во странство.
„Произволно“ затворање
„Лукашенко разбира дека овие луѓе се силно идеолошки и принципиелно анти-руски, а со тоа и многу веројатно анти-режимски“, вели Шрајбман, што значи дека државата претпоставува дека тие се против Лукашенко и властите под негово раководство.
Белоруските државни медиуми истакнаа неколку наводни случаи на поддршка за Украина.
Дваесетгодишниот Данила Харасим се појави во филм емитуван на телевизијата ОНТ, обвинет дека фотографирал воена опрема кон крајот на 2023 година и ги пренел фотографиите до украинското разузнавање, како и дека се обидел да се приклучи на полкот „Калиновски“.
Во новинарскиот извештај беше посочено дека планирал саботажа на железничка линија и дека се соочувал со обвиненија, вклучително и обид за предавство. Тој беше осуден на 10 години затвор.
Организациите за човекови права велат дека белоруските доброволци биле судени и во отсуство, во таканаречени специјални постапки, при што најмалку 10 лица се верува дека биле осудени додека биле во странство. Најмалку уште 15 лица биле осудени за наводен обид да заминат во војна.
Познат е само мал број случаи на лица кои биле приведени и осудени во самата Белорусија конкретно за борба во Украина. Во тие случаи, казните се движеле од пет до 13 години затвор.
„Ова кривично дело според Кривичниот законик не се смета за тешко и предвидува алтернативни казни, освен затвор“, вели Павел Сапелка, адвокат од организацијата Вјасна.
„Меѓутоа, во голема мера од политички причини, затворската казна се применува произволно.“
Во своите изјави за РСЕ во Вилнус, Каплич изрази надеж за брзо ослободување на Васил Верамејчик, поранешен заменик-командант на баталјон во полкот „Калиновски“, кој подоцна беше прогласен за „закана за националната безбедност“ од Литванија и доби забрана за влез во таа земја.
Нему, исто така, од непознати причини не му било дозволено да влезе во Украина кога се обидел да се врати таму.
Верамејчик отпатувал во Виетнам, каде што бил приведен и предаден на Белорусија. Таму му биле поднесени 12 кривични обвиненија и бил осуден на 13 години затвор со строг режим.
Белоруските организации за човекови права, кои во најголем дел работат во егзил, и натаму се надеваат на ослободување на уште повеќе луѓе во иднина.
„Ќе продолжиме да ги документираме сите политички затвореници, вклучително и оние кои ја поддржале или се бореле за Украина. Се надеваме дека сите ќе бидат ослободени и дека репресијата ќе престане“, изјави Касинерава.
