Вести
Земји од НАТО предупредуваат дека американските царини за Гренланд би можеле да ги загрозат сојузничките односи
Земјите-членки на НАТО кои беа цел на американските царини поради поддршката на Данска за Гренланд предупредија дека објавувањето на царините може да ги загрози односите меѓу сојузниците и да има далекусежни последици.
„Заканите со царини ги поткопуваат трансатлантските односи и ризикуваат опасна спирала надолу. Ќе продолжиме да бидеме обединети и координирани во нашиот одговор. Посветени сме на зачувување на нашиот суверенитет“, се вели во заедничката изјава од Данска, Финска, Франција, Германија, Холандија, Норвешка, Шведска и Обединетото Кралство.
Овие земји ја повторија својата посветеност на зајакнување на безбедноста на Арктикот и оценија дека воената вежба „Арктичка издржливост“, спроведена со сојузниците, ја задоволува оваа потреба и, според нив, не претставува закана за ниту една земја.
„Ние сме во целосна солидарност со Кралството Данска и народот на Гренланд. Надоврзувајќи се на процесот започнат минатата недела, подготвени сме да се вклучиме во дијалог заснован на принципите на суверенитет и територијален интегритет, зад кои цврсто стоиме“, се вели во соопштението од осумте земји-членки на Алијансата.
Претседателот на САД, Доналд Трамп, на 17 јануари објави дека ќе воведе царини од 10 проценти за стоки увезени од осум европски земји од февруари поради нивното противење на третманот на Вашингтон кон Гренланд.
Оваа најава беше дочекана со силна осуда од европските земји.
Итен состанок на амбасадорите од земјите-членки на Европската Унија (ЕУ) е свикан за вечерта во недела, 18 јануари. Се очекува амбасадорите да ги презентираат ставовите на своите влади за време на состанокот, но не се очекуваат конкретни одлуки.
Канцеларијата на францускиот претседател Емануел Макрон потврди дека Франција ќе побара активирање на таканаречениот европски „инструмент против принуда“ во случај САД да воведат царини.
Што е „инструментот против принуда на ЕУ?“
Тоа е инструмент на Европската Унија во областа на трговијата и надворешната политика што ѝ овозможува на ЕУ да одвраќа, да одговара и да се спротивставува на економската принуда од трети земји врз целата Унија или нејзините земји-членки.
Инструментот може да се активира ако трета земја користи трговски, инвестициски или други економски мерки за да изврши притисок врз ЕУ или земја-членка да промени одредена политика или одлука, или ако таквите мерки претерано се мешаат во суверените избори на ЕУ или нејзините земји-членки.
Инструментот стапи на сила во декември 2023 година, но сè уште не е активиран.
Зошто Трамп се заканува со царини?
Американскиот претседател објави царини за некои европски земји бидејќи тие јавно се спротивставија на неговиот обид да ја преземе контролата врз Гренланд и испратија воен персонал на островот во поддршка на Данска и присуството на НАТО.
Данска, заедно со своите сојузници, спроведе координирани воени вежби во Гренланд со цел зајакнување на безбедноста на Арктикот. Овие вежби беа спроведени во соработка со своите сојузници.
На 14 јануари, Данска започна со испраќање засилувања и распоредување воени сили во Гренланд, на кои им се придружија и други европски земји, вклучувајќи ги и земјите кои сега се цел на американските царини.
види ги сите денешни вести
Кина го прошири своето медиумско присуство во Авганистан по враќањето на талибанците
Од повлекувањето на меѓународните сили и враќањето на талибанците на власт во август 2021 година, некогаш разновидниот медиумски пејзаж на Авганистан се распадна поради недостаток на средства и ограничувања, бидејќи кинеските државни медиуми се борат да ја пополнат празнината.
Стотици медиуми се затворени, илјадници новинари ги загубија своите работни места, а оние што останаа се соочуваат со цензура, заплашување и сериозен економски притисок. Во овој контекст, медиумскиот отпечаток на Кина стана многу видлив и е подготвен да расте уште повеќе.
Кина значително го прошири своето медиумско присуство во Авганистан откако Талибанците ја презедоа власта во 2021 година. Авганистанските новинари изјавија за РСЕ/РЛ дека кинеските медиуми во земјата произведуваат содржини што ја истакнуваат позитивната улога на Пекинг, додека избегнуваат приказни за сиромаштија, репресија или злоупотреба на човековите права.
Авганистански новинар во Кабул, кој работел за кинески медиум, изјави за Радио Азади (авганистанската служба на РСЕ) дека новинарите се соочуваат со строга уредничка контрола.
„Нашата работа се фокусира само на позитивни теми. Ни е кажано да снимаме документарци и извештаи што ги зајакнуваат односите (на Кина) со (талибанската) влада“, изјави за РСЕ/РЛ еден авганистански новинар во Кабул, кој работеше за кинески медиум, под услов да остане анонимен. „Гледаме глад и тешкотии кога ги посетуваме полињата, но тие приказни не се добредојдени. Реалноста е скриена.“
РСЕ/РЛ разговараше со неколку авганистански новинари кои работат за кинески медиумски куќи во Кабул. Сите рекоа дека биле предупредени да не зборуваат во име на други медиумски куќи и дека ќе ги изгубат своите работни места ако го сторат тоа.
Авганистанци кои работеле за Кинеската централна телевизија (ЦЦТВ) и Кинеската глобална телевизиска мрежа (ЦГТН), а кои разговарале со РСЕ/РЛ, рекле дека кинеските медиуми обезбедуваат вести преку авганистанските канали, промовирајќи ја „конструктивната улога“ на Пекинг, иако кинеското известување честопати истакнувало корупција, несигурност и политичка дисфункција - содржина што го поттикнувала соперништвото на Пекинг со Вашингтон.
„Кога работев за нив, беше јасно дека Кина сака приказни што ја прикажуваат претходната влада како слаба и неефикасна, фокусирајќи се главно на проблеми, предизвици и негативни прашања“, рече поранешен новинар на ЦГТН кој побара да не биде именуван. „Не изгледаше како конструктивна улога, иако им служеше на нивните политички интереси“.
Висок авганистански менаџер во кинеска медиумска организација изјави за РСЕ/РЛ дека откако Талибанците ја презедоа власта, известувањето се префрли на регионални политички и безбедносни прашања, особено тензиите меѓу Авганистан и Пакистан.
Тој рече дека кинеските медиуми ја продлабочиле соработката со државните медиуми контролирани од Талибанците, како што е новинската агенција Бахтар, преку заедничко програмирање, споделување содржини и техничка поддршка.
Проширување преку локални партнери
Аналитичарите за РСЕ/РЛ изјавија дека ова е дел од пошироките напори на Пекинг да го зајакне своето политичко и економско влијание во Авганистан, додека западните медиуми се повлекуваат, а локалните медиуми се борат со ограничувањата на Талибанците.
Хазрат Бахар, истражувач на Универзитетот во Лајпциг во Германија, рече дека растечкото влијание на Кина во авганистанските медиуми служи и за стратешки и за економски цели.
„Земјите што ги поддржуваат странските медиуми често го прават тоа од политички и културни причини, а Кина е една од нив“, изјави тој за РСЕ/РЛ. „Можете дури да го видите тоа на социјалните медиуми, преку CRI Pashto или програми како China Flowers на Фејсбук. Откако западните медиуми се распаднаа и оставија вакуум, Кина виде можност да го прошири своето влијание.“
Неодамнешна студија на Бахар покажува дека вклученоста на Пекинг се зголемила преку поддршката за авганистанските медиуми и проширувањето на неговите мрежи.
Според него, приватните медиуми како што се Shamshad TV и Akson Media добиле кинеска финансиска помош. CRI Pashto на Аксон, дел од мрежата на China Radio International, емитува програма двапати дневно во Кабул и Кандахар и привлече милиони онлајн следбеници.
Кинеските државни медиуми, вклучувајќи ги ЦЦТВ и ЦГТН, имаат канцеларии во Кабул кои произведуваат содржина на англиски јазик.
Некои авганистански станици, како што се Кабул Њуз, претходно емитуваа документарни филмови за кинеската иницијатива „Појас и пат“, инфраструктурен проект вреден повеќе трилиони долари што го започна Пекинг во 2013 година.
Истражувањето на Бахар, вклучено во извештајот од 2025 година на индискиот тинк-тенк Центар за социјален и економски напредок, покажа дека присуството на Кина во авганистанските медиуми значително се проширило од 2021 година. Извештајот ги наведува финансиската поддршка, партнерствата за содржини и програмите за обука за авганистанските новинари како клучни алатки за промовирање на прокинески наратив.
Извештајот го опишува напорот како дел од дипломатијата на „мека моќ“ на Кина, користејќи информации за обликување на јавното мислење и проектирање на имиџот на Кина како стабилен партнер во турбулентен регион.
Хамед Обаиди, раководител на Организацијата за поддршка на авганистанските медиуми (AMSO), рече дека кинеското финансирање служи и за економски цели.
„Инвестирањето во медиумите може да биде дел од пошироката економска и политичка стратегија на Кина“, изјави тој за РСЕ/РЛ. „Тие сакаат да ги промовираат своите проекти во Авганистан и да го подобрат својот имиџ низ целиот регион“.
Порака во Авганистан
Џавед Каим, последниот амбасадор на поранешната авганистанска влада во Кина пред Талибанците да ја преземат власта, за РСЕ/РЛ изјави дека и покрај продлабочениот ангажман на Пекинг во Авганистан, неговата улога останува повеќе прагматична отколку трансформативна.
„Авганистан не е исклучително важен за Кина, но во однос на безбедноста, вклучувајќи ја Јужна и Централна Азија, Авганистан е дел од регионалната стратегија на Кина“, рече Каим.
„Бидејќи дели граница со (северозападната кинеска покраина) Синџијанг, додека Кина се плаши од милитантни исламистички групи, Кина одржува односи со оној кој е на власт во Авганистан, сè додека нема закана што доаѓа оттаму“, додаде тој.
Каим, исто така, нагласи дека Кина е „повеќе вклучена сега, но не на длабоко стратешки начин - доволно за да врши контрола и да ја одржува стабилноста“.
Според него, медиумските инвестиции на Пекинг се сè уште ограничени во финансискиот обем, но со оглед на ниското ниво на финансирање достапно во медиумскиот сектор на Авганистан, ова сè уште им овозможува на кинеските претставници да влијаат на содржината, како и можноста да ја усогласат со интересите на кинеската држава.
Во меѓувреме, независниот медиумски сектор во Авганистан продолжува да се соочува со колапс.
Многу новинари избегаа, а бројни медиуми се соочуваат со неизбежно затворање, бидејќи медиумите некогаш финансирани од западните донатори ја изгубија финансиската поддршка.
Талибанските прописи, исто така, наметнаа сеопфатни системи за цензура, забранија забавни програми и филмови и поставија ограничувања за учеството на жените во медиумите.
Грипот ја зеде втората жртва - почина 69-годишен пациент на Инфективна клиника
На Инфективна клиника вчера починал 69-годишен пациент, кај кога бил потврдена лабораториски инфлуенца А.
Пациентот, како што информираше директорот на Инфективната клиника, Фадил Цана, бил со комордбидитети и не бил вакциниран против сезонски грип, иако бил во ризична група.
„Пациентот беше донесен во исклучително тешка општа состојба со развиена масивна бронхопневмонија. Пациентот веднаш беше третиран навремено од страна на медицинскиот тим во одделот за интензивна нега, но покрај сите преземени мерки, пациентот за жал почина. Треба да се напомене дека пациентот бил со повеќе коморбидитети: хронична опструктивна белодробна болест, кардиомиопатија и други заболувања. Многу е важно да се напомене уште еднаш дека пациентот не бил вакциниран, иако бил во групата на пациенти што требало да примат сезонска вакцина против грип“, изјави Цана.
Пациентот е од внатрешноста на државата, донесен во исклучително тешка состојба. Веднаш бил поставен на механичка вентилација, а кај него симптомите траеле пет дена пред приемот во болницата.
На Клиниката, како што информира Цана, моментално има хоспитализирано околу 25-30 пациенти со грип, од нив дел со полесна, а други со потешка клиничка слика, од кои неколку со кислородна поддршка, а само еден на механичка, како потежок случај.
Ова е втора жртва сезонава со грип, откако минатата недела на Универзитетската клиника за инфективни болести и фебрилни состојби во Скопје почина 75-годишна пациентка со грип.
Од 5 до 11 јануари, заболеле вкупно 2.322 лица, за разлика од неделата претходно кога бројот на заболени беше 1.725, според статистиката на Институтот за јавно здравје.
Во споредба со просекот од бројот на заболени минатата сезона, најновите бројки покажуваат дека има зголемување за 2,2 пати.
Рафинеријата НИС во Панчево започна со производство, објави српската министерката за енергетика
Започна производството во рафинеријата за нафта во Панчево, објави српската министерка за рударство и енергетика Дубравка Ѓедовиќ Хандановиќ на 18 јануари.
Овој објект на Српската нафтена индустрија (НИС) не произведува нафтени деривати речиси два месеци поради санкциите што ги воведоа Соединетите Американски Држави (САД) поради мнозинската руска сопственост во компанијата.
„Речиси 2.000 вработени работат напорно на производството, па затоа евродизелот ќе биде достапен на бензинските пумпи од 27 јануари“, рече Ѓедовиќ Хандановиќ.
Канцеларијата за контрола на странски средства (OFAC) при Министерството за финансии воведува ембарго врз НИС од 9 октомври.
Американската администрација бара руската страна да се откаже од сопственоста врз компанијата за да ја спречи Москва да ги користи приходите од енергија за потребите на војната во Украина, соопшти Вашингтон.
Руската државна компанија „Газпром“, нејзината подружница „Газпром Нефт“ и акционерското друштво „Интелиџенс“ од Санкт Петербург поседуваат 56,15 проценти од акциите во НИС, Србија 29,87, додека нешто помалку од 14 проценти ги поседуваат мали акционери.
Унгарската групација МОЛ е заинтересирана да го преземе рускиот удел во НИС, а српските претставници ја споменаа и државната нафтена компанија на Обединетите Арапски Емирати АДНОК како друга заинтересирана страна.
Унгарските и српските претставници претходно објавија дека во недела, 18 јануари, може да се очекува да биде завршен договорот за купопродажба на рускиот удел и тој документ да биде доставен до ОФАК.
Унгарскиот министер за надворешни работи и трговија Петер Сијарто и министерот Џедовиќ Хандановиќ изјавија на 15 јануари во Белград дека се во тек преговори меѓу руските сопственици, МОЛ и некои други потенцијални купувачи. Сијарто изјави дека постои можност во следните три дена да се постигне договор со „Газпромнефт“ за купување на мнозински удел во НИС.
Врз основа на привремена дозвола од американските власти, транспортот на сурова нафта што не е од руска природа до рафинеријата во Панчево преку Јадранскиот гасовод од Омишаљ во Хрватска започна на 13 јануари.
Министерството за финансии на САД издаде лиценца до 24 март за акционерите и заинтересираните страни да преговараат за промени во сопственичката структура на НИС, а на компанијата ѝ е дозволено да работи до 23 јануари.
Трамп порача дека е време за „ново лидерство“ во Иран
Претседателот на Соединетите Американски Држави (САД) Доналд Трамп изјави дека е време новите лидери да ја преземат власта во Иран откако десетици илјади демонстранти излегоа на улиците низ целата земја, туркајќи ја Исламската Република во една од нејзините најдлабоки кризи на легитимитет од револуцијата во 1979 година.
„Време е да се бара ново водство во Иран“, изјави Трамп за Политико во изјавата објавена на 17 јануари.
Трамп, исто така, директно го нападна врховниот лидер на Иран, ајатолахот Али Хамнеи, кој ја држи вистинската моќ во земјата 37 години и претходно го нападна американскиот претседател на социјалните медиуми.
„Она за што тој [Хамнеи] е виновен, како лидер на една земја, е целосно уништување на земјата и употреба на насилство на нивоа што не се видени досега. За една земја воопшто да функционира - дури и ако е на многу ниско ниво - раководството треба да се фокусира на правилно водење на својата земја, како што правам јас со Соединетите Американски Држави, а не на убивање илјадници луѓе за да ја задржам контролата. Лидерството се базира на почит, а не на страв и смрт“, рече Трамп.
Акцијата започна со економски протести
Најновиот предизвик за теократската влада избувна на 28 декември 2025 година, кога демонстрантите излегоа на улиците поради ослабената економија на Иран, пред протестите да ескалираат во антивладини демонстрации.
Норвешката организација „Иран хуман рајтс“ потврди најмалку 3.428 смртни случаи на демонстранти од страна на безбедносните сили, додека американската организација ХРАНА потврди 3.090 смртни случаи, вклучувајќи 2.885 демонстранти, со повеќе од 22.000 апсења.
Групите за човекови права предупредуваат дека реалниот број е веројатно поголем поради интернет блокадата воведена од 8 јануари, што сериозно ги попречи напорите за верификација.
Ограничувањата за интернет беа накратко укинати на 17 јануари, но групата за следење NetBlocks соопшти дека блокадата се чини дека е повторно воведена подоцна во текот на денот.
Трамп ја презеде водечката улога меѓу западните лидери во критикувањето на иранските власти за нивното брутално репресирање на демонстрантите низ целата земја. Европската унија, Обединетите нации и групите за човекови права, исто така, ја осудија иранската влада.
Трамп првично предупреди дека САД се „подготвени и целосно подготвени“ да преземат акција доколку иранските безбедносни сили убијат демонстранти. Подоцна се закани со „многу силни мерки“ доколку Иран ги обеси демонстрантите, откако се појавија извештаи дека притворениците се погубуваат.
На 17 јануари, Хамнеи го повтори своето тврдење дека САД ги поттикнале протестите во Иран и го обвини Трамп за смртните случаи.
„Го сметаме американскиот претседател за одговорен за страдањето, штетата и клеветите што им ги нанесе на иранскиот народ“, рече тој во годишниот говор по повод верскиот празник.
Планирани егзекуции на притворени демонстранти
На 16 јануари, Трамп јавно му се заблагодари на иранското раководство на социјалната мрежа Truth Social, пишувајќи: „Имам голема почит кон фактот дека сите планирани бесења што требаше да се извршат вчера (над 800 од нив) беа откажани од иранското раководство. Ви благодарам!“
„Вчера имавте закажано над 800 бесења. Никого не обесија. Ги откажаа бесењата. Тоа имаше големо влијание“, рече Трамп во одделни изјави.
Иран јавно не ги потврди плановите за егзекуција на 800-те демонстранти, ниту пак објави дека таквите планирани егзекуции се откажани.
Експертите велат дека јазот се продлабочува помеѓу владејачкиот верски естаблишмент и младото население на Иран, од кои многумина долго време бараат поголеми социјални и политички слободи во земјата на Блискиот Исток со околу 89 милиони жители.
Пејман Џафари, експерт за Иран на Колеџот Вилијам и Мери во Вилијамсбург, Вирџинија, беше цитиран од „Волстрит џурнал“ како вели: „Јазот помеѓу населението и државата стана непремостлив без големи компромиси“.
„Не гледам како, без големи промени, старата гарда може да преживее“, додаде тој.
Иако ноќните улични протести на 17 јануари покажаа знаци на намалување, независната верификација на извештаите останува невозможна поради речиси целосното исклучување на интернетот и комуникациските мрежи во Иран.
Реза Пахлави, син на покојниот шах на Иран, на 16 јануари изјави дека е уверен дека Исламската Република и нејзиниот режим ќе се урнат пред масовни протести.
„Исламската Република ќе падне - не ако, туку кога“, изјави тој на прес-конференција во Вашингтон. „Ќе се вратам во Иран“.
Поранешниот престолонаследник се појави како водечка опозициска фигура за време на немирите, иако иранската опозиција како целина останува фрагментирана и неорганизирана.
Странска поддршка
Демонстрантите добија широка поддршка на улиците и на митинзите во бројни градови во САД, Европа и на други места.
Иранскиот режисер Џафар Панахи упати итен апел на доделувањето на Европските филмски награди во Берлин до светот да „одговори“ на репресијата на властите.
„Ако светот денес не реагира на ова отворено насилство, не само Иран ќе биде во опасност, туку целиот свет“, рече тој за време на церемонијата на отворањето.
„Насилството на кое не се реагира станува нормализирано. А кога ќе се нормализира, се шири. Станува заразно.“
Панахи, кој претходно се соочуваше со затворска казна во Иран, вети дека ќе се врати во земјата за да продолжи да повикува на слобода.
Агенцијата за храна и ветеринатство со казни од 40.000 евра за маркети - затекната храна со истечен рок и нехигиенски услови
Речиси 40.000 евра е вкупната вредност на 22 казни кои ги изрекоа инспекциските служби на Агенција за храна и ветеринарство (АХВ) на оператори со храна, во рамки на спроведените вонредни надзори во маркети и хипермаркети на целата територија на државава.
Како што се наведува во соопштението на АХВ, сс акцијата која се спроведе од 13 до 16 јануари годинава, контролирани се 188 оператори со храна од оваа категорија.
„Кај 10 оператори, со контролите утврдени се полесни повреди од областа на безбедноста на храната (неселектираност на разладни уреди, нејасни и нечитки декларации на производите и слично), за што се изречени мерки опомена, а во 2 маркета констатирано е дека вработените лица немаат санитарни книшки“, стои во соопштението.
Оттаму додаваат дека кај шест од контролираните меркети утврдено е дека немаат имплементирано процедури за примена на правилата на Добра призводствена и Добра хигиенска пракса, а кај 14 маркети затекната била храна со изминат рок на траење.
Како небезбедени во рамки на оваа акција на Агенцијата, од операторите одземени и нештетно уништени се над 253 килограми храна (месо и преработки од месо, млечни, кондиторски и други видови производи).
Демонстранти во Данска и Гренланд против заканата од анексија на Трамп
Демонстрантите во Данска и Гренланд протестираа во саботата против барањето на претседателот Доналд Трамп да го предаде арктичкиот остров на САД, велејќи дека на Гренланд мора да му се даде право сам да одлучува за својата иднина.
Трамп изјави дека Гренланд е клучен за безбедноста на САД поради неговата стратешка локација и огромните минерални ресурси и не ја исклучи можноста за употреба на сила за да го земе. Европските земји испратија воен персонал на островот оваа недела на барање на Данска.
Во Копенхаген, демонстрантите скандираа „Гренланд не е на продажба“ и носеа транспаренти со пораки како „Не значи не“ и „Рацете подалеку од Гренланд“ додека маршираа кон амбасадата на САД, носејќи го црвено-белото знаме на територијата, објави Ројтерс.
Некои од демонстрантите носеа црвени капи слични на оние на Трамп со слоганот „Направете ја Америка повторно голема“, но со текст променет во „Направете ја Америка да си оди“.
Во главниот град на Гренланд, Нук, стотици демонстранти предводени од премиерот Јенс-Фредерик Нилсен носеа знамиња и слични транспаренти додека маршираа кон американскиот конзулат. Тие поминаа покрај новоизградениот објект каде што Вашингтон планира да го премести конзулатот - моментално сместен во црвена дрвена зграда со четири вработени.
Организаторите проценија дека повеќе од 20.000 луѓе присуствувале на протестот во Копенхаген - бројка блиску до целото население на Нук - иако полицијата не објави официјална бројка.
Протести беа одржани и во други делови на Данска.
„Многу сум благодарна за огромната поддршка што ја добиваме ние, жителите на Гренланд... во исто време испраќаме порака до светот дека треба да се разбуди“, рече Џули Радемахер, претседателка на Уагут, која ги обединува жителите на Гренланд во Данска.
Повторните изјави на Трамп за Гренланд предизвикаа дипломатска криза меѓу САД и Данска, обете членки основачи на НАТО, и беа широко осудени во Европа.
Територијата, со население од околу 57.000 жители, која со векови била управувана од Копенхаген, ужива значителна автономија од 1979 година, но останува дел од Данска, која е одговорна за одбраната и надворешната политика и финансира голем дел од администрацијата.
Според данските власти, околу 17.000 Гренландци живеат во Данска.
Сите пет партии избрани во парламентот на Гренланд на крајот ја поддржуваат независноста, но се разликуваат во однос на времето и неодамна изјавија дека би сакале да останат дел од Данска отколку да се приклучат кон Соединетите Американски Држави.
Новите санкции на ЕУ врз руската нафта ги погодија индиските и турските рафинерии - корист за Кина?
Во мирна и облачна вечер во Измит, западна Турција, танкерот „Бела 6“ со панамско знаме го спушти сидрото и почна да пумпа речиси 100.000 тони руска нафта.
Испораката од 6 јануари не беше како и обично за сопственикот на рафинеријата, „Тупрас“, кој го намали увозот на руска сурова нафта за 69 проценти претходниот месец, според Центарот за истражување на енергијата и чистиот воздух, пред санкциите на ЕУ да стапат во сила на 21 јануари.
Новата мерка забранува увоз на производи добиени од руска сурова нафта во Европската Унија и е најновиот обид да се намалат приходите на Москва од нејзината војна во Украина.
Особено влијае на рафинериите во Турција и Индија, кои увезуваат руска сурова нафта, ја претвораат во производи како што се гориво за авиони, дизел или компоненти за мешање, а потоа ги испраќаат на пазарот на ЕУ.
Заедно со санкциите на САД врз руските нафтени гиганти минатата есен, блокадата на САД врз венецуелските испораки и неизвесноста околу можните воени напади на САД врз Иран, мерките на ЕУ придонесуваат за растечката нестабилност на меѓународните испораки на нафта.
„Се наоѓаме во извонредна средина, со многу глобална геополитичка нестабилност во системот“, изјави Дејвид Едвард од лондонската фирма за податоци за стоки General Index за време на вебинарот на 14 јануари.
Поширокиот контекст е глобалната презаситеност од нафта, широко прогнозирана за 2026 година, поради високото производство што доведе до нагло опаѓање на цените на нафтата во 2025 година. Ова веќе ги намали приходите од руска нафта на најниско ниво од 2022 година, според податоците од Меѓународната агенција за енергија (ИЕА).
Дупки во законот
Новата забрана на ЕУ беше објавена како дел од 18-тиот пакет санкции на блокот во јули, давајќи им време на рафинериите однапред да го намалат увозот.
„Во текот на следната недела, ова ќе биде една од најважните теми за разговор низ целиот свет“, рече аналитичарот Сумит Ритоли, забележувајќи дека големите индиски рафинерии веќе „самосанкционираа“ со објавување дека повеќе нема да купуваат руска сурова нафта.
„Што се однесува до Турција... тие сè уште увезуваат руски барели, но опаѓа додека зборуваме, нивниот обем е намален за 20-30 проценти“, додаде тој.
Центарот за истражување на енергијата и чистиот воздух забележа дека увозот на руска сурова нафта во Индија се намалил за 29 проценти во декември, што е најниско ниво откако Г7 воведе ограничување на цените пред три години, иако голем дел од тоа се должи и на санкциите на САД врз Роснефт и Лукоил, најголемите руски производители на нафта.
Во секој случај, критичарите предупредија дека некои рафинерии може да се обидат да го прикријат потеклото на суровата нафта што се користи во нивните производи за да ги избегнат санкциите на ЕУ.
Тие исто така сугерираат дека исклучоците за земји, вклучувајќи ги Велика Британија или Србија, создаваат можност нафтените производи рафинирани од руска сурова нафта повторно да се извезат во ЕУ.
Аналитичарот на Центарот за истражување на енергијата и чистиот воздух, Исак Леви, рече дека истата тактика може да се користи во рамките на поединечни земји, бидејќи забраната се однесува на пристаништата и рафинериите што увезуваат руска сурова нафта.
„Постои грузиска рафинерија наречена Кулеви на Црното Море која купува руска сурова нафта, ја рафинира во производи... и се чини дека ги испраќа тие рафинирани производи од друго пристаниште“, изјави Леви за РСЕ/РЛ.
Тој потпиша отворено писмо до шефицата за надворешна политика на ЕУ, Каја Калас, од меѓународна алијанса од околу 100 групи на граѓанското општество, во кое ја повикува ЕУ да ги заостри правилата.
Леви рече дека добиле „благодарност“, но не и одговор за мерките за затворање на дупките во законот. Портпаролот на Калас не одговори на барањето на РСЕ/РЛ за коментар.
„Понудивме голем број различни решенија... едното е забрана за увоз на рафинирани горива од која било рафинерија што има цевководна врска со руска сурова нафта. Значи, тоа би биле главно оние рафинерии во Кина што се поврзани со рускиот цевковод. Прилично едноставен метод што повторно би можел да спречи стотици милиони, ако не и милијарди евра да се слеваат во Кремљ“, рече Леви.
Дали Кина влегува на сцената?
Некои набљудувачи сугерираат дека Кина би можела да апсорбира дел од вишокот руски испораки на нафта од кои се откажаа Индија, Турција и други.
Податоците на Центарот за истражување на енергијата и чистиот воздух покажуваат зголемување од 23 проценти на кинескиот увоз на сурова нафта од Русија во декември. Тој месец, неколку танкери за нафта од класата Урал, очигледно одбиени од Индија, беа пријавени дека се наоѓаат во водите покрај кинеските пристаништа во Жолтото Море.
Ерика Даунс, виш истражувач фокусиран на кинеските енергетски пазари на Универзитетот Колумбија, за РСЕ/РЛ изјави дека малите, независни рафинерии наречени „чајници“ ќе играат клучна улога.
Тие покриваат околу 20 проценти од капацитетот за рафинирање на Кина и, рече таа, се префрлаат помеѓу руска и иранска сурова нафта, бркајќи „екстремно мали маржи“.
„Мислам дека е безбедно да се каже дека Кина нема да може да апсорбира сè што Индија и Турција го одбиваат. Но, особено меѓу шолјите за чај, ова се понуди што треба да се добијат. И ако попустот е доволно голем, ако сметаат дека нивната изложеност на ризик е поднослива, ќе земат повеќе“, рече Даунс.
Минатата година, Вашингтон воведе санкции врз три такви мали независни рафинерии за трговија со санкционирана иранска нафта. Сепак, рече Даунс, додека големите национални нафтени компании на Кина беа претпазливи во однос на санкциите, шолјите за чај беа помалку загрижени.
„Бидејќи многу од нив не се изложени на финансискиот систем на американскиот долар, знаете, тие се многу поподготвени... да тргуваат со санкционирана сурова нафта“, рече таа.
„Ако САД санкционираат нафтен терминал во Кина за преземање санкционирана сурова нафта, тогаш терминалот би можел да каже: „Добро, веќе сме под санкции, само ќе продолжиме да ја земаме“. Тие се отпорни“.
Секако, секоја руска нафта што ја купуваат толку мали рафинерии, исто така, ќе биде со голем попуст, што дополнително ќе ги намали финансиските текови кон Кремљ.
„Сметаме дека оваа мерка ќе има влијание и ќе ги намали приходите од рускиот извоз“, рече аналитичарот Леви.
„Но, сметаме дека треба да се направи повеќе за да се спроведе и да се обезбеди дека влијанието е навистина трајно и ги намалува приходите од рускиот извоз“.
Брисел повторно ја повикa Србија да ги истражи наводите за употреба на звучни топови
Европската комисија го повтори своето барање до српските власти да истражат дали за време на антивладиниот протест во Белград на 15 март 2025 година бил употребен звучен топ.
„Како што веќе беше наведено, очекуваме брза, транспарентна и веродостојна истрага за наводите за употреба на звучно оружје против демонстрантите“, соопшти прес-службата на Европската комисија.
Новиот повик од институциите во Брисел во врска со можната употреба на звучен топ, што властите во Белград го негираат, дојде откако европските медиуми повторно го покренаа ова прашање.
Порталот „Политико“ на 15 јануари објави дека српските разузнавачки служби, во соработка со Руската федерална служба за безбедност (ФСБ), тестирале звучни топови на кучиња како дел од истрагата за тврдењата на демонстрантите дека за време на протестите на 15 март било употребено звучно оружје.
Претставници на Европската комисија потврдија дека се свесни за „загрижувачките извештаи“.
„Односите со Русија не можат да продолжат како и обично, особено кога станува збор за безбедноста“, соопшти прес-службата на Европската комисија, потсетувајќи дека, според европските стандарди за човекови права, властите имаат обврска да ги заштитат учесниците на собирот од повреди и насилство.
Радио Слободна Европа (РСЕ) пишуваше во април 2025 година за извештајот на ФСБ, кој во тоа време го презентираше српскиот претседател Александар Вучиќ.
Вучиќ рече дека истрагата на руската служба, која „користела кучиња“ за експериментот, заклучила дека нелегалното оружје „звучен топ“ не било користено на протестот во Белград.
Во извештајот, кој потоа беше објавен на веб-страницата на Безбедносната и разузнавачката агенција на Србија (БИА), се наведува дека звучните уреди што ги поседуваат српските полициски власти биле тестирани на кучиња на полигонот за обука на БИА.
Во извештајот се наведува дека за време на тестовите „биолошките предмети не покажале никаква непријатност“ и дека три дена по тестовите не се забележани никакви промени во нивната состојба.
„Врз основа на добиените резултати, може да се донесе категоричен заклучок дека звучните уреди не биле користени за време на протестите на 15 март“, рече српскиот претседател, презентирајќи го извештајот, за кој руската служба не коментираше.
По сведочењето на демонстрантите и обвинувањата дека на протестот на 15 март во Белград било употребено неовластено звучно оружје, српските власти побараа руските истражители да спроведат „независна истрага“.
Покрај руската ФСБ, српските власти го поканија и Федералното истражно биро на САД (ФБИ) да спроведе независна истрага. Сепак, нема информации за тоа како ФБИ им одговорило на српските власти.
Студентите во блокадата, кои предводат масовни протести во Србија по смртта на 16 лица во Нови Сад, барајќи властите да бидат одговорни за трагедијата, вклучија истрага за инцидентот на демонстрациите на 15 март на нивниот список на официјални барања.
Сепак, до ден денес нема официјални информации за тоа што предизвикало страв и паника кај неколку илјади демонстранти кои, додека им оддаваа почит на жртвите од несреќата во Нови Сад, одеднаш избегаа од патот - соочени со она што го опишаа како силни и необични звуци и вибрации.
Исто така, имаше бројни сведоштва за здравствени проблеми во деновите по протестот - како што се вртоглавица, несвестица, гадење, висок крвен притисок и проблеми со слухот.
Властите првично негираа дека поседуваат звучен топ, но подоцна признаа дека полицијата имала звучни уреди, тврдејќи дека тие „никогаш не биле користени“.
Европската унија веднаш по инцидентот побара истрага за наводите на демонстрантите.
Инцидентот го истражува и Европскиот суд за човекови права, судска институција на Советот на Европа.
„Соничниот топ“ припаѓа на група несмртоносни оружја што можат да се користат за полициски и воени цели - за контрола на немири, одбивање напади или комуникација на долги растојанија.
Иранските лекари и сведоци опишуваат големи загуби по протестите
Иранските власти воведоа речиси целосна дигитална блокада во земјата, како што опишаа сведоците, како одговор на смртоносните национални протести против Исламската Република, драстично ограничувајќи го протокот на информации од внатрешноста на земјата.
Поради строгите ограничувања на пристапот до интернет, само фрагментирани извештаи стигнаа до надворешниот свет - преку кратки, еднонасочни телефонски повици, лица со сателитски пристап до интернет и Иранци кои неодамна ја напуштија земјата.
Протестите избувнаа кон крајот на декември 2025 година, во услови на растечко јавно незадоволство поради економските тешкотии, зголемената инфлација и остриот пад на иранската валута, ријалот.
Првичните демонстрации поради трошоците за живот и лошото економско управување брзо се проширија во неколку градови и ескалираа во пошироки антирежимски протести, предизвикувајќи смртоносен одговор од безбедносните сили.
Групите за човекови права велат дека илјадници луѓе се убиени или повредени во немирите, иако независна верификација на овие податоци е невозможна поради речиси целосната дигитална блокада.
Очевидци и медицински работници кои разговараа со Радио Фарда на Радио Слободна Европа опишаа болници преполни со пациенти со тешки прострелни рани, особено во главата, очите, градите и стомакот.
Демонстрант од североисточниот град Машхад, кој неодамна го напушти Иран, рече дека бил сведок на насилни судири меѓу безбедносните сили и тинејџерите за време на протестите. Тој рече дека еден тинејџер претрпел сериозни повреди на лицето откако бил претепан со палки, додека друг бил застрелан во ногата и подоцна морал да му биде ампутирана ногата.
Болниците преполни
Некои сведоци, исто така, зборуваа за знаци на насилство видливи на јавни места по завршувањето на протестите.
„Следното утро во населбата Хафт-е Тир, сите улици се миеја“, изјави за Радио Фарда друг жител на Машхад кој неодамна го напушти Иран. „Мојот сопруг го виде тоа - имаше крв насекаде“.
Здравствените работници во Иран известуваат за екстремен притисок врз здравствениот систем.
Во едно снимено сведоштво, член на медицинскиот персонал опиша акутен недостиг на специјалисти, вклучувајќи неврохирурзи, ортопеди и офталмолози, бидејќи пациентите пристигнувале со прострелни рани, особено во главата и лицето.
Радио Фарда не може независно да го потврди бројот на жртви или поединечни сведоштва. Сепак, лекарите во и надвор од Иран велат дека обемот и моделот на повредите укажуваат на широко распространета употреба на боева муниција и истрели.
Шарам Кордасти, директор за истражување на Факултетот за онкологија и фармацевтски науки на Кингс колеџ во Лондон, рече дека колегите во Иран пријавиле невообичаено голем број повреди на очите и главата.
„Степенот на повреди беше толку голем што специјализираните офталмолошки болници повеќе не можеа да реагираат“, рече тој, додавајќи дека недостигот на медицински материјали и тешкиот пристап до болниците дополнително ја влошија кризата.
Болниците се соочуваат и со сериозен недостиг на крв.
Рузбе Есфандијари, поранешна докторка во одделот за итни случаи во Техеран, која сега живее и работи во Соединетите Американски Држави, ги повика Иранците со крвни групи О-позитивни и О-негативни итно да донираат крв.
Иранските медиуми објавија ограничени, но вознемирувачки извештаи.
Техеранскиот весник „Хам-Михан“ го цитираше братот на 30-годишен демонстрант кој изјави дека младиот човек бил жив и свесен во болница и зборувал пред одеднаш да се сруши и да умре од прострелна рана во долниот дел на стомакот.
Друг сведок за Радио Фарда изјави дека еден човек бил застрелан повеќе пати додека се обидувал да му помогне на ранет пријател и дека семејството било принудено да плати голема сума пари за да го земе телото.
Повреди на очите
Иранскиот весник „Шарг“ објави дека повредите на очите сочинуваат значителен дел од жртвите во протестите. Болницата за очи „Фараби“ во Техеран, главниот офталмолошки центар во земјата, наводно работи со полн капацитет.
Амир-Мобарез Параста, директор на Минхенскиот очен центар, за Радио Фарда изјави дека обемот на повредите е невиден.
„Во контакт сум со офталмолози во Иран“, рече тој.
„Само во една приватна очна клиника во Техеран, досега се регистрирани 6.000 повреди на очите. Универзитетските болници во поголемите градови како што се Техеран, Машхад, Шираз и Тебриз колективно документирале најмалку 600 случаи на отстранување на очи.“
Сведоци и медицински персонал, исто така, пријавија зголемено безбедносно присуство во болниците, при што вооружените сили го ограничуваат пристапот, а во некои случаи ги приведуваат пациентите пред да може да се заврши третманот.
Иранскиот министер за надворешни работи, Абас Аракчи, на 11 јануари призна дека некои од ранетите се „завршени“, обвинувајќи ги, како што рече, „терористите“, а не безбедносните сили.
Лекарите предупредуваат дека многу ранети демонстранти сè уште се кријат, избегнувајќи ги болниците од страв од апсење. Нелекуваните рани од огнено оружје и инфекциите, предупредуваат тие, ги ставаат овие луѓе во сериозен ризик од смрт, додека Иран останува во голема мера отсечен од надворешниот свет.
Мултимедија
Најпосетени
Во Косово започнува спроведувањето на законот за сообраќај и странци, и покрај противењето на Србите
2Забрането пушење во автомобил со дете и на поткаст. Какви други рестрикции носи новиот закон?
3Министерство за здравство: Предлог-законот за пушењето е заштита на правото на здраво работно место
Што треба да знаете